VALD.ORG: HITLER
6. Lokaþátturinn
Útrýmingarbúðir nasista verður að aðgreina skýrt frá fangabúunum, sem hófu göngu sína í Dachau (nálægt Munchen) skömm eftir valdatöku þeirra. Útrýmingarbúðirnar fylgdu ekki sömu þróunarlínu og fangabúðirnar heldur áttu sína eigin þróun og rætur, staðreynd sem ruglað hefur marga fræðimenn í ríminu.
Með hliðsjón af því sem við vitum um áætlanir geðlækna og starfsemi T4 getum við með við fullyrt að útrýmingar á gyðingum hafi verið eðlilegt framhald "líknarmorðanna." Útrýmingarbúðirnar voru síðasti hlekkurinn í langri atburðakeðju sem hófst löngu fyrir valdatöku nasista—þ.e. fordæming og einangrun geðveikra, geldingar og eyðing "einskisverðs lífs." Þjálfað starfslið var fyrir hendi og sérfræðingarnir voru orðnir slípaðir í færibandamorðunum. Það er ógnvekjandi til þess að hugsa hvar þessi ósköp hefðu. endað, ef þetta fólk hefði haft lengri starfsfrið.
Nöfn útrýmingarbúðanna voru Belsec, Treblinka, Sobibor og Chelmno, og þær voru reistar á milli 1941 og 1943. Þær voru frábrugðnar fangabúðunum á margan hátt, en helsti munurinn var sem hér segir:
- Þær voru allar reistar í Póllandi, venjulega á eyðilegum og nær óbyggðum stöðum.
- Eini tilgangur þeirra var að drepa gyðinga eins fljótt, hag kvæmlega og ódýrt og mögulegt var.
- Þótt þeim væri stjórnað á staðnum af SS, þá komu daglegar skipanir annars staðar frá.
Ekki er ætlunin að segja hryllingssögur frá þessum búðum, þó af nógu sé að taka, en rétt er að lýsa starfseminni í nokkrum orðum.
Útrýmingarbúðirnar voru mjög líkar nútíma verksmiðjum sem leggja stund á fjöldaframleiðslu. Engu var sóað. Þegar lest full fórnarlamba brunaði inn á nærliggjandi stöð var "farþegunum" smalað inn í búðirnar og þeir voru látnir afhenda peninga og önnur verðmæti til "geymslu." Síðan var haldið til búningsherbergja, þar sem fórnarlömbin afklæddust (fötin voru send til Þýskalands og gefin fátækum) og loks voru þau rekin í "sturtu", þar sem gasinu var hleypt á. Munnar líkanna voru skoðaðir, gull tennur dregnar úr og seinna afhentar Ríkisbankanum. Leitað var falinna verðmæta í öðrum opum líkamans. Eftir að því var lokið var líkunum hlaðið í járnbrautarvagna og ekið til brennsluofnanna. Eftir bruna voru beinin mulin í vél og sett í mjölpoka. Askan var einnig sett í poka og hvoru tveggja var sent til Þýskalands og notað sem áburður. Það var meira að segja til formúla sem kvað á um eitt lag af ösku, eitt lag af beinamjöli og eitt lag af mold.
Þegar kannað er hvaðan útrýmingarbúðunum var raunverulega stjórnað verða margar skráðar heimildir á veginum. Hér verða tvær vottfestar nefndar.
Georg Konrad Morgen, stormsveitaforingi og SS dómari, svaraði til saka fyrir hönd SS í Nurnberg 7. og 8. ágúst 1946. Morgen hafði, að ósk Himmler, verið fluttur frá herrétti SS til glæpalögreglunnar í júlí 1943 og hann fékk það verkefni að rannsaka fjársvik í fangabúðunum. Þegar hann var að rekja nokkur spillingarmál í búðunum, rakst hann á mjög áhugaverð leyndarmál. Morgen hélt því fram við Nurnberg réttahöldin að útrýmingarbúðirnar hefðu alls ekki verið reknar af SS.
Sumarið 1943 sagði yfirmaður öryggislögreglunnar í Lublin honum frá giftingu í gyðingavinnubúðum sem 1100 gestir sóttu, þar á meðal margir SS menn. Morgen, þrumu lostinn yfir þessari furðusögu, rannsakaði málið frekar og rakst á aðrar búðir, "sem voru heldur einkennilegar og erfiðar inngöngu" og stjórnað af Christian Wirth, sem staðfesti giftingarsöguna og sagði þetta lið í áætlun um að fá gyðinga til að hjálpa til við útrýminguna.
Vitnaleiðsla Morgens var fyrsta vísbendingin við Nurnberg réttarhöldin um höfuðstöðvar útrýmingarbúðanna. Hann staðhæfði að eftir að hafa séð daglegar skipanir Wirth, hefði hann verið viss um að stjórn þeirra var ekki í höndum SS. Skipanirnar komu ekki frá skrifstofu Himmler, heldur frá T4 og voru undirskrifaðar "Blankenberg."
Þetta var staðfest mörgum árum síðar í réttarhöldum yfir hinum fræga Franz StangI. Hann var austurrískur lögreglumaður, sem við innlimun Austurríkis varð sjálfkrafa starfsmaður Gestapo. Í nóvember 1940 var hann fluttur til T4 og var sagt að hafa samband við dr. Werner hjá Reichskriminalpolizeiamt (Ríkislögreglunni) í Berlín.
Werner tjáði honum að hann hefði verið valinn til að gegna erfiðum og krefjandi starfa, sem lögreglustjóri við stofnun á vegun ráðuneytisins. Werner útskýrði einnig, að bæði í Rússlandi og Bandaríkjunum hefði um nokkurn tíma verið löglegt að fremja líknarmorð (þetta var auðvitað lygi) á fólki, sem var geðsjúkt eða mjög vanskapað. Hann sagði lög á næsta leyti í Þýskalandi, sem leyfðu þetta, en það yrðu aðeins gert eftir mikla sálfræðilega herferð. Hins vegar væri starfið hafið undir algjörri leynd.
Hann hélt áfram og útskýrði að sjúklingarnir væru vandlega skoðaðir og margar prófanir væru gerðar af minnsta kosti tveimur læknum, og aðeins þeir, sem væru algjörlega ólæknandi, fengju sársaukalausan dauðdaga. StangI var sagt að það eina sem hann þyrfti að gera væri að ábyrgjast lög og reglu á stofnuninni og hann yrði á engan hátt bendlaður við sjálfa starfsemina, sem væri framkvæmd af læknum. Hann átti líka að sjá um að halda uppi ströngu öryggi.
Eftir spjallið við Werner, gekk StangI á vit ráðuneytisins. Hann taldi sig muna rétt, að það hefði verið Brack, sem tók á móti honum hjá T4, útskýrði lögregluskyldur hans og leyfði honum að velja á milli nokkurra vinnustaða. Hann kaus að starfa í Austurríki, þar sem hann yrði nálægt fjölskyldu sinni. Loks var StangI afhent símanúmer og nafn þorps, sem hann átti að ferðast til. Þaðan átti hann að hringja og fá frekari fyrirmæli.
Hann gerði eins og fyrir var lagt, og brátt sat hann í bifreið á leið til Hartheim. Eftir komuna þangað hitti hann lækna og yfirmann sinn: Christian Wirth sem síðar reisti fyrstu útrýmingarbúðina og hafði framkvæmdalega yfirstjórn tveggja annarra (hlaut viðurnefnið Cristian hinn hræðilegi"). Wirth hafði greinilegar engan áhuga á þeim vísindalegu afsökunum sem geðlæknarnir brugðu fyrir sig, vegna þess, eins og hann sagði sjálfur, væmið slef um slíkt fólk fengi hann til að kasta upp. Yfirlæknar að Hartheim voru dr. Lohnauer og dr. Renno. Auk þeirra störfuðu þar 14 hjúkrunarfræðingar, 7 karlmenn og 7.konur.
Eftir rúmt ár að Hartheim, starfaði StangI í stuttan tíma við annað morðhæli, Bernberg, en var síðan boðaður í höfuðstöðvar T4 til að taka við nýjum skipunum. Að þessu sinni var honum fyrirlagt að halda til Lublin í Póllandi og setja sig í samband við Odilo Globocnik, yfirlögreglustjóra í aðalstöðvum S.S. í Lublin. Globocnik fól honum það verkefni að reisa nýja útrýmingabúð—Sobibor.
Stuttu eftir að hafist var handa vIð SobIbor, for starfslIð frá áætlun T4" að streyma að. Þar voru margir gamlir vinir frá Hartheim. StangI stjórnaði síðan Sobibor á tímabilinu maí–ágúst 1942, en tók svo við Treblinka þar til í ágúst 1943. Þar var hægri hönd hans annar nemandi geðlæknanna og frægur sadisti—þjálfaður að Grafeneck, Linz og Sonnenstem—Kurt Franz ("dúkkan"), sem óspart myrti sér til skemmtunar. Hann átti einnig hund, Barry, sem var þjálfaður í að ráðast a kynfæri varnarlausra fanga og mylja eistu karlmanna.
Franz StangI tókst lengi vel eftir stríð að flýja réttlætið, en hann náðist loks í Brasilíu og var dæmdur 1970 í lífstíðar fangelsi fyrir hlutdeild í morðum á 400 þúsund karlmönnum, konum og börnum á því eina ári sem hann stjórnaði Treblinka.
Það er ekki létt verk og kannski með öllu óhugsandi, að komast að hve margir gyðingar voru drepnir í þessum fjórum útrýmingarbúðum. En eftirfarandi tölur sem pólsk nefnd um stríðsglæpi gaf út gefa innsýn í stærð glæpsins:
| Treblinka | 700.000–800.000 |
| Sobibor | yfir 250.000 |
| Belzec | nærri 600.000 |
| Chelmno | yfir 300.000 |
Franz Stangi (t. v.) og Kurt Franz ("dúkkan"). Sagan segir að austur-þýskur biskup sem var tengdur Vatianinul hafi útvegað StangI vegabréf og vinnu i Sýrlandi. Þaðan flutti hann 1951 til Brasilíu og starfaði undir sínu eigin nafni við Volkswagen verksmiðjurnar í Sao Paulu. Hann var handtekinn 1967 og dæmdur 1970. Kurt Franz, sem eins og Stangi fékk þjálfun á morðhælunum, hafði ekki matarlyst fyrr en hann hafði skotið a.m.k. tvo fanga. Einn þeirra 60 fanga sem lifði Treblinka, sagði við vitnaleiðslur: "Jafnvel á dánarbeðinu mun ég titra ef einhver nefnir nafn Kurt Franz." "Dúkkan" hirti ekki einu sinni um að skipta um nafn eftir stríð og bjó í Dusseldorf. Árið 1965 var þessi skepna loks dæmd í lífstíðar fangelsi. Í íbúð Franz fannst myndaalbúm með fjölda mynda frá Treblinka. Það var titlað: "Die schönsten Jahre meines Lebens"—Bestu ár ævi minnar!
Það er athyglisvert, að slóð margra "nemenda" sem voru þjálfaðir á morðhælunum, var rakin til útrýmingabúðanna; 130 til Belzec, 106 til Sobibor og 90 til Treblinka. Margir höfðu numið list sína að Hartheim.
Þegar halla tók undan fæti á austurvígstöðvunum var mikið gert til að búðirnar lentu ekki í höndum Rússa og þeir notuðu þær sem áróðursvopn. Það var plægt og plantað og landslaginu umturnað með trjám og kjarri. Starfsliðið var sent til víglínunnar, helst þangað sem engin von var um undankomu. Það var t.d. lengi haldið að StangI sjálfur hefði verið drepinn af skæruliðum í Júgóslavíu 1944.
Þegar herir bandamanna tóku að þrengja að Þriðja ríkinu varð mikill hamagangur í öskjunni hjá "möppudýrum dauðans" að flýja. Sumum tókst vel til, öðrum ekki. Philip Bouhler (einræðisherra einræðisherranna, sem sá um framkvæmdalega stjórn T4) framdi sjálfsmorð, þegar Rússar nálguðust Berlín og Leonardo Conti (forstöðumaður Heilbrigiðisstofnunnar.
Ríkisins) drap sig í klefa sínum í Nunberg. Karl Brandt (læknir Hitlers og læknisfræðilegur yfirmaður T4) var gripinn, dæmdur og líflátinn.
Árið 1961 voru fyrirhuguð réttarhöld í Limburg í málum nokkra háttsettra geðlækna og möppudýra. Einn ákærðra var dr. Werner Heyde, stórsérfræðingur í T4. Hann hafði tekið sér dulnefni eftir stríð, kallað sig dr. Sawade, og starfaði áfram í Þýskalandi. Hann innti margvísleg störf af hendi fyrir ríkistryggingafélag og við dómstóla. Fjöldi fólks vissi hver hann raunverulega var, það á meðal dómarar, lögfræðingar, læknar, háskólaprófessorar og háttsettir embættismenn. En þeir varðveittu samsæri þagnarinnar. Við undirbúning réttarhaldanna reyndi hann að strjúka. Fimm dögum fyrir þau, þegar enginn hafði auga með honum, framdi hann sjálfsmorð.
Aðrir sakborningar við þessi réttarhöld forðuðust réttlætið á einn eða annan máta. Dr. Friedrich Tilleman, forstjóri Cologne munaðarleysingjahælisins frá 1945, kastaði sér (eða var kastað) út um glugga á tíundu hæð. Dr. Bohne slapp (eða var sleppt) til Suður Ameríku. Fjórði sakborningurinn, dr. Hans Hefelmann, yfirmaður deildar 11 b ("líknarmorð"), fékk læknisvottorð upp á að vera of lasburða til að mæta. Það er greinilegt að menn í háum stöðum vildu ekki að þessi réttarhöld færu fram.
Enn annar maður, sem var yfirheyrður við undirbúning réttarhaldanna, var dr. Werner Villinger, sem hafði unnið sér það til frægðar, að vera leiðandi afl við stofnun geðhollustufélags í Þýskalandi fyrir stríð. Hann var virtur geðlæknir, sem trúði því staðfastlega að það sem við köllum lyndiseinkunn og persónuleika lægi djúpt í erfðasamsetningunni, og á þeim grundvelli boðaði hann geldingu sjúklinga haldna erfðasjúkdómum tveim árum fyrir valdatöku Hitlers. Það kvisaðist út, þegar verið var að spyrja hann spjörunum úr í Limburg, að hann hefði verið bendlaður við morðin á mjög áberandi hátt. Hann hélt til fjalla og framdi sjálfsmorð.
Dr. Helmut Ehrhardt, starfsbróðir Villinger, bar hann ótæpu lofi eftir sjálfsmorðið og sagði að hann hefði verið:
… maður með djúpar rætur í kristilegri mannúðararfleifð, frábær kennari æskunnar, ætíð hjálplegur og elskulegur starfsbróðir … Hann mun halda áfram að vera oss fyrirmynd.
En þeir voru margir sem lifðu af stríðið, frömdu ekki sjálfsmorð eða sátu í tukthúsi. Þeim stóð opinn staður þar sem þeir gátu látið ljós sitt skína í skilningsríku andrúmslofti í félagi, sem fagnaði snilld þeirra og hafði sömu sjónarmið.