VALD.ORG: HITLER
2. Þeir hæfu lifa—hinir deyja
Árið 1900 var haldinn ritgerðasamkeppni í Þýskalandi sem bar yfirskriftina "Hvað getum við lært af meginreglum Darwinisma til að styrkja innri uppbyggingu stjórnmála og móta landslög?." Hún var studd af iðjuhöldinum Alfred Krupp, sem gaf fyrstu verðlaunin. Það er athyglisvert að Krupp samsteypan gaf einnig 600.000 mörk í kosningasjóð Hitlers 1933. Margir tóku þátt í þessari samkeppni og flestir voru á einu máli um að framtíð ríkisins yrði aðeins tryggð ef þeir líffræðilega hæfu héldust ómengaðir.
Wilhelm Schallmeyer, sem vann fyrstu verðlaun, túlkaði menningu, þjóðfélag, siðferði og meir að segja "rétt" og "rangt" með hliðsjón af baráttunni við að lifa af. Hann vildi að öll lög yrðu aðlöguð þessum skilningi, annars væri ekki hægt að bjarga hvíta kynstofninum frá að hrörna til jafns við frumbyggja Ástralíu. Slík hrörnun væri óhjákvæmileg ef uppteknu saurlífi með þeim andlega og líkamlega veikburða yrði haldið áfram.
Starfsbróðir hans og hjálparmaður, dr. Alfred Ploetz, hrósaði ritgerðinni á hvert reipi og bætti við, að vernda mætti stofninn á stríðstímum með því að senda aðeins lakari kynþætti í fremstu víglínu. Hann vildi líka að nefnd lækna væri viðstödd fæðingu á hverju barni og dæmdi um hvort það væri nægilega heilbrigt til að fá að lifa. Ef svo reyndist ekki, þá drepa það.
Dr. Alfred Ploetz stofnaði tímarit um þessi áhugamál sín 1904 (Archiv fur Rassen-und Gesellschaftsbiologie) og nýtt kynbótafélag 1905. Þessi mannkynbótafélög byrjuðu að spretta upp víðsvegar um heim, m.a. í Bretlandi og Bandaríkjunum.
Mannkynbótafræðin þróast í geðlæknafræði
Geðlækningar stóðu á traustum líffræðilegum grunni um þessar mundir. Emil Kraepelin, nemandi prófessors Wundt í Leipzig (sem sumir segja að hafi lagt grunn að nútíma geðlækningum 1879 með riti sem algjörlega hafnar því að maðurinn sé andleg vera—sé aðeins dýr), hafði fyrr rögstutt, að andlegir og líkamlegir sjúkdómar ættu sér tvær orsakir—væru arfgengir eða sköpuðust af umhverfinu. Aðrir geðlæknar, t.d. dr. Benedict Morel, Wilhelm Griesinger og Henry Mandsley tóku mjög í sama streng.
Í byrjun tuttugustu aldarinnar voru hrottalegustu aðferðir geðlæknisfræðinnar á hröðu undanhaldi. Spinnilstólar (stólar sem snérust hratt í hringi), höfuðbarningsvélar, svipur, kylfur og ámóta verkfæri höfðu ekki skilað miklum árangri, því enginn hafði læknast. Sífellt fleiri meðferðir voru lagðar á hilluna og það rann skyndilega upp fyrir stéttinni, að engin fullnægjandi lækningaraðferð var fyrir hendi til að afsaka tilveru geðlækninga sem starfsgreinar. Hvaða snillingur átti fyrst hugmyndina er týnt í frumskógi bóka og tímarita geðlækna, en mest öll stéttin snéri sér brátt að erfðafræði og mannkynbótafræði.
Nýjar kenningar um heftun útbreiðslu geðsjúkdóma sáu dagsins ljós. "Geðsjúkir skulu ekki geta börn með heilbrigðum." Þetta slagorð leiddi til þess að nýlendur sem einangruðu geðsjúka og andlega vanheila frá öðrum þjóðfélagsþegnum voru stofnaðar.
Fylgjendur mannkynbótastefnunnar trúðu að afkvæmi geðsjúklings og heilbrigðs manns yrði andlega vanheilt. Og ef það gerðist ekki strax, þá væri hættan á að geðveilan flyttist á millikynslóða of mikil til að slíkt yrði leyft.
"Geðveila fer vaxandi meðal fjöldans." Þetta slagorð leiddi til aðgerða sem beinlínis höfðu að markmiði að koma í veg fyrir fæðingar meðal vanheilla. Þessar aðgerðir urðu sífellt harðari: aðskilnaður frá þjóðfélaginu, aðskilnaður kynjanna, vönun og loks dauði.
Geðhollusta
Aðbúnaður geðsjúkra komst í brennidepil snemma á tuttugustu öld þegar fyrrverandi geðsjúklingur í Bandaríkjunum, Clifford Beers, barðist í fyrir bættri meðferð sjúklinga. Um svipað leiti bjó Adolf Meyer, þýskur prófessor sem starfaði í Bandaríkjunum, til hugtakið "andleg hollusta" eða "geðhollusta" (Mental Hygiene). Seinna spratt upp önnur fræðigrein, "kynþáttahollusta" (Racial Hygiene), en þegar til kastanna kom, var oft erfitt að greina á milli þessa fræða og mannkynbótafræðinnar.
Fyrsta geðhollustusambandið var stofnað í Connecticut í Bandaríkjunum 1908. Markmið þess voru bætt meðferð geðsjúkra og verndun geðheilsu almennings. Á þriðja tug aldarinnar voru samskonar félög sett á laggirnar í öðrum löndum, t.d. Kanada, Frakklandi, Belgíu, Danmörku, Ungverjalandi, Tékkóslóvakíu, Ítalíu og Sviss. Geðhollustusamtök störfuðu í tuttugu og fjórum ríkjum 1930.
Það er mjög sláandi, að flestir meðlimir í þessum félögum störfuðu einnig í mannkynbótafélögum og sérfræðingar sem lögðu á ráðin voru oftast geðlæknar sem aðhylltust mannkynbótafræðina. Þannig var t.d. dr. Edouard Toulouse einn af leiðtogum geðhollustu í Frakklandi. Í Bretlandi höfum við Evelyn Fox, ritara Central Association for Mental Welfare (þýtt bókstaflega "Miðsamband um andlega velferð"), sem hún sjálf stofnaði. Hún var áður starfandi í mannkynbótafélagi. Í hópi stjórnarmeðlima í "Miðsambandinu" var Sir Cyril Burt, sem átti 11 ár að baki í mannkynbótafélagi. Seinna stofnaði hann MENSA, gáfumannahóp, sem aðhylltist kynbótafræðin.
Geðhollusta og kynbætur manna mynduðu eina fræðilega heild. Sem dæmi, þá voru lög um vönun einstakling gengin í gildi í 27 fylkjum Bandaríkjanna 1931—en þeim var sérstaklega beint gegn geðsjúkum—og í Kaliforníu einni höfðu 9.931 verið vanaðir 1935. Í Þýskalandi gaf Walter de Gruyter & Co. út Handwörterbuch der Psychischen Hygiene und der Psychiatrischen Fursorge (Handbók um geðhollustu og geðfræðilega umönnun), sem var viðurkennt uppsláttarrit meðal geðlækna. Flestir sem þar leggja til efni í þessu riti eru kynbótasinnaðir og bókin morar í vangaveltum um "skipulögð hjónabönd", "erfðir", "úrkynjun" og annað úr heimi mannkynbóta. Og um meðferð geðsjúklinga finnum við þetta:
Arfgeng samsetning persónuleikans er því fyrsti og áhrifaríkasti staðurinn í fyrirbyggjandi afskiptum. Frá sjónarhóli kynbætandi geðlækninga, er nauðsynlegt að koma í veg fyrir óæskilegar erfðir og stuðla að æskilegum, og þá sérstaklega að standa í vegi fyrir útbreiðslu á arfgengum einkennum líkamlegra sjúkdóma og þeirra er hrjá hinn félagslega lakari geðsjúkling.
Geðlæknar um allan heim höfðu fundið nýtt vopn í baráttunni við geðsjúkdóma: að koma í veg fyrir fæðingar hjá þeim sem þeir töldu andlega vanheila.
Í hópi leiðandi geðlækna í Þýskalandi á þessum tíma var Emil Kraepelin, náinn vinur dr. Alfred Ploetz og dr. Ernst Rudin, sem var prófessor í geðfræðum við háskólann í Munchen. Innanríkisráðherra nasistastjórnarinnar, Wilhelm Friek, skipaði Rudin sem sérstakan heiðursfulltrúa í stjórnir tveggja kynþáttafélaga. Honum hlotnaðist síðan enn meiri heiður þegar Frick bað hann að vinna í tengslum við ráðuneytið að enduruppbyggingu þýska kynstofnsins. Ploetz skrifaði eftirfarandi um Rudin á afmæli þess síðarnefnda:
Rétt nýverið tók hann við orðu Göthe fyrir listir og vísindi úr hendi foringjans í viðurkenningarskyni fyrir frábært starf við uppbyggingu kynstofnsræktunar í Þýskalandi." Innanríkisráðherra, dr. Friek, sendi honum eftirfarandi símskeyti:
"Til óþreytandi meistara kynstofnshollustu og lofsverðs brautryðjanda mannkynbóta í Þriðja ríkinu, sendi ég mínar innilegustu hamingjuóskir á sextugusta og fimmta afmælisdeginum. Megi þér hlotnast mörg fleiri ár til áframhaldandi rannsókna í þágu mannkyns."
Ráðstefna geð- og taugalækna í Wiesbaden sæmdi hann "erfðaorðunni."
Gagnstætt því er margir halda, þá fer því fjærri að Þýskaland hafi verið eina ríkið þar sem kynþátta- og kynbótaöfgar riðu húsum. Þjóðsagan um að þessar hugmyndir hafi fæðst og dáið með nasistum er enn fráleitari.
Karl Pearson, sem var fyrsti prófessor í mannkynbótum við háskólann í London, festi þessar hugsanir sínar á prent um síðustu aldamót:
(Þegar stríð hætta) þá munu framfarir mannkynsins taka enda, því þá verður ekkert til að halda í við frjósemi lakari kynþátta … Sagan hefur sýnt mér eina leið og eina leið aðeins, sem orkar að hefja menninguna á hærra svið, nefnilega baráttu kynþáttanna og sigur líkamlega og andlega sterkari kynþátta. Ef okkur fýsir að vita hvort óæðri kynþættir geta þróast í hæfari, þá er ég hræddur um að eina leiðin sé að láta þá berjast um það sín á milli.
Í bókinni Grundvöllur nítjándu aldarinnar, vitnar Haustan Steward Chamberlain með lotningu og samþykki í svissneska prófessorinn August Forel:
Prófessor August Forel, sem er víðfrægur geðlæknir, hefur gert athyglisverðar athuganir í Bandaríkjunum og á Vesturheimseyjum á sigrum heimskari kynþátta yfir þeim hæfari. "Þótt heili svertingja sé lakari heldur en í hvítum mönnum, þá er frjósemi þeirra meiri og eiginleikar þeirra skila sér betur en hjá hvíta manninum. Því hefur hvíti kynstofninn sífellt einangrað sig meir frá þeim, ekki aðeins kynferðislega, heldur á öllum sviðum, því þeir hafa loksins áttað sig á að blöndun þýðir eyðingu þeirra sjálfra." Forel sýnir með fjölda dæma hve vonlaust það er fyrir negra að aðlagast menningu okkar nema á yfirborðinu, og hvernig, ef látinn standa á eigin fótum, hann alstaðar hnignar í "algjöra afríska villimennsku" … Forel … kemst að þessari niðurstöðu: "Svertingjum er fyrir bestu að þeir séu meðhöndlaðir samkvæmt þeirri staðreynd, að þeir eru okkur óæðri, lakari og lægri manntegund, sem er óhæf til að halda uppi eigin menningarlífi."
Geldingar
Mannkynbótafræðin var hrist fram úr ermi Galton og gerð opinber 1883. Á næstu árum var mikill áróður rekinn, og skömmu eftir aldamótin 1900 byrjuðu mannkynbótafélög að spretta upp víðsvegar um heim. Þau fengu sífellt betri byr og þá sérstaklega í Þýskalandi og Bandaríkjunum. Og eftir því sem hreyfingunni óx fiskur um hrygg, þeim mun víðtækari urðu pólitísk áhrif hennar. Þing margra landa hófu að semja lög í anda mannkynbóta. Og þótt þessi lög væru misjöfn að formi og framkvæmd, þá var þeim öllum beint að sama skotmarki—vanheilum einstaklingum.
Víðtæk lög voru sett um stofnun hæla og nýlenda, svo einangra mætti andlega vanheila og geðveika frá öðrum þjóðfélagsþegnum. Þetta skapaði einnig aðstöðu til að koma í veg fyrir getnað hjá þessu fólki. Lög af þessum toga voru m.a. Great Britain's Mental Deficiency Act, sett 1913, og South African Mental Disorders Act frá 1916.
Önnur lög voru mun markvissari og stuðluðu beinlínis að geldingu geðsjúkra. Fyrir merkisbera dauðans var það aðeins fyrsta skrefið (og fyrsta skrefið er alltaf eitthvað sem almenningur getur samþykkt—og síðan er útfært). Prófessor H.B. Fantham skrifar í Child Welfare Magazine 1930 og segir:
… Það verða að vera takmörk fyrir margföldun þeirra sem greinilega eru lakari eða fyrir neðan meðallag hvað varðar meðfædda mannkosti. Það verður að takmarka lakari þætti hvíta kynstofnsins í Suður Afríku.
Dr. P. W. Laidler, sem 1934 krafðist þess að sett yrðu lög um geldingar "að þýskri fyrirmynd," sló á hagfræðilega strengi og sagði: "Hægari fjölgun óhæfra mun stórlega létta byrði skattgreiðenda."
"Líknarmorð"
Á meðan veröldin var undirbúin með áróðri fyrir geldingu geðveikra, þá var næsta skref í undirbúningi.
Alfred Ploetz, sem þráfaldlega kemur hér við sögu, innleiddi félagslegan Darwinisma í Þýskalandi 1895 og var óþreytandi í predikunum um hreinleika stofnsins. Í bókinni Grundvöllur kynhollustu, fjallar hann um nauðsyn þess að stöðva neikvætt val—þ.e. þá þætti sem standa í vegi fyrir þeim sterka og efla hinn veika. Dæmi um þetta væri nýgift hjón, sem eignuðust vanskapað og veikburða barn. Nefnd lækna ætti að ákveða að gefa því lítinn morfínskammt, sem orsakaði hægt andlát.
Mikilvægasta rit sem verður á vegi okkar á leiðinni að gasklefum Þriðja ríkisins, er vafalaust bókin Eyðing einskis verðs lífs (Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerden Lebens), sem kom út í Leipzig 1920. Höfundarnir voru dr. Alfred Hoche, geðlæknir, og virtur lögfræðingur, Karl Binding.
Eins og nafn bókarinnar bendir til, þá er fjallað um þá einstaklinga sem að mati höfunda eru óæðri dýrum og "mikilvægt er að drepa sem fyrst." Þetta fólk væri sjálfu sér og þjóðfélaginu byrði, kostnaðurinn við að halda því á lífi óbærilegur og peningunum betur eytt í arðvænlegri fjárfestingar. Þeir vildu andlega og líkamlega bæklaða drepna á sársaukalausan máta og kröfðust upprætingu trúarkreddu og laga, sem stæðu í veginum. Hoche, sem var virtur og áhrifamikill geðlæknir, sagði að siðferðilegt mat á verndun lífs myndi brátt breytast og eyðing þeirra einskisverðu yrði nauðsyn fyrir afkomu samfélagsins.
Dr. Fredric Wertham segir í bók sinni A Sign For Cain (1968), að þetta dauðarit, gefið út 13 árum fyrir valdatöku Hitlers, hafi haft áhrif á viðhorf og "kristallað" hugsanir heillar kynslóðar geðlækna um allan heim. Sviðið var sett fyrir "líknardauða" ólæknandi sjúklinga og þeirra sem lágu dauðvona. Síðan fengu aðrir að fljóta með: geðveikir, flogaveikir, kransæðasjúklingar, daufdumbir, krypplingar og jafnvel hermenn, sem misst höfðu limi í fyrri heimstyrjöldinni. Undir lokin var hugtakið "ónothæfir mathákar notað þegar sjúklingar voru dæmdir til dauða.
Eins og rækilega verður vikið að síðar, þá tókst geðlæknum á aftökuhælum í Sonnestein, Kaufbeuren, Grafeneck, Berl Buck og Hadamar að drepa hundruð þúsunda sjúklinga áður en gyðingamorðin hófust.
Í hópi "ónothæfra matháka" voru þúsundir barna og var sérstök stofnun sett á laggirnar til að afgreiða þau. Yfirmaður hennar var dr. Werner Catel, en hann ákvað hvaða börn skyldu drepin. Það kemur sjálfsagt mörgum á óvart að heyra að þar til fyrir örfáum árum, þá var þessi sami Catel virtur prófessor við háskólann í Kiel. Enn brennandi áhugamaður um líknarmorð (og maður með ómetanlega reynslu í máli sem aftur er að komast í brennidepil), þá skrifaði hann bók 1962—A landamærum lits og dauða—og ver þessa iðju.
Algengasta aðferðin við barnamorðin var að blanda banvænum lyfjum í matinn eða gefa þau í skeið sem meðul. En að Eglfing-Haar ríkissjúkrahúsinu voru fórnarlömbin markvisst svelt til bana. Dr. Pfannmueller, yfirmaður "spítalans", sagði sjónarvotti að hans aðferð væri "miklu einfaldari og eðlilegri."
"Með þessum orðum lyfti feitur og brosandi læknirinn tærðu, kjökrandi barni upp úr litlu rúmi og hélt því á lofti eins og dauðri kanínu. Hann útskýrði að maturinn væri ekki allur tekinn af þeim í einu vetfangi, heldur væri hlutfallið minnkað smámsaman. "Hjá þessu barni," bætti hann við, "þá tekur þetta aðra tvo til þrjá daga."
"Einfalt og eðlilegt," sagði dr. Pfannmiiller. Eftir desember 1941 fóru margir geðlæknar að dæmi hans og sveltu sjúklinga markvisst til bana. Hér sést 30 ára kona "líknsamlega" myrt.
Þegar þessi ófreskja var löngu eftir stríð dregin fyrir dómstóla, sökuð sérstaklega um 120 morð, fékk hann sex ára fangelsisdóm. Honum var þó sleppt eftir tvö ár, sem þýðir að hann sat inni í sex daga fyrir hvert drepið barn.
Það er mikill misskilningur og útbreiddur að nasistar hafi átt hugmyndina að útrýmingu "lakara" fólks, og að þessi heimspeki hafi sérstaklega verið bundin Þýskalandi. Eins og síðar á eftir að koma betur í ljós, þá voru hönnuðir og stjórnendur dauðavélarinnar virtustu geðlæknar Þýskalands. Meðal þeirra voru tólf prófessorar sem allir störfuðu við virtustu háskóla landsins.
Bandaríski nóbelsverðlaunahafinn dr. Alexis Carrel, sem hafði starfað við Rockefeller Institute frá stofnun þess, gaf út bókina Man, the Unknown 1935. Hún var þýdd á níu tungumál innan þriggja ára. Í síðasta kaflanum—"Endursköpun mannsins"—er þráfaldlega tekið mið af mannkynbótafræðinni við lausn þjóðfélagsvandamála. Carrel leggur þar til að framin verði líknarmorð á glæpamönnum og geðsjúkum á stofnunum sem hefðu yfir að ráða réttum gastegundum:
Við búum enn við þann óleysta vanda, að fjöldi glæpamanna og þeirra sem eiga ábótavant er gífurlegur. Þeir eru óskapleg byrði á þeim hluta samfélagsins, sem haldist hefur eðlilegur. Eins og þegar hefur verið bent á þarf ævintýralegar fjárupphæðir til að halda úti fangelsum og geðveikrahælum, og til að vernda fólk fyrir bófum og brjálæðingum. Hví varðveitum við þetta gagnslausa og skaðlega fólk? Hinn afbrigðilegi stendur í vegi fyrir þroska þess heilbrigða. Þá staðreynd verður að horfast í augu við. Hví skyldi þjóðfélagið ekki losa sig við glæpamenn og geðsjúkt fólk á ódýrari hátt? … eim sem hafa myrt, rænt vopnaðir marghleypum eða vélbyssum, rænt börnum, svipt fátæka sjóðum sínum, villt almenningi sýn í mikilvægum málum, ætti að farga á mannúðlegan og ódýran hátt á litlum líknarstofnunum, sem hafa yfir að ráða réttum gastegundum.
Íslenskir mannkynbótasinnar
Eins og bent er á í vandaðri grein í helgarblaði Tímans (3ja október 1982), þá eru hugmyndir um mannkynbætur á Íslandi feimnismál sem sagnfræðingar í nútímasögu hafa leitt hjá sér. Í greininni segir m.a.:
Í janúar 1913 flutti Steingrímur Matthíasson læknir fyrirlestur á Akureyri sem hann nefndi "Heimur versnandi fer" og fjallar þar um "hnignun og úrkynjun hvítra manna." Steingrímur var mjög svartsýnn í þessu erindi, og glögglega sést að hann er vel lesinn í evrópskum og bandarískum mannbótaritum. Hann heldur fram kenningum um að líkamlegu og andlegu atgervi manna á Vesturlöndum fari stöðugt hrörnandi. Síðar fylgir næsta ömurleg upptalning: Fólki er að fækka þar sem menningin er mest; mannkynið er í þann veg að klekja út hvorugkynsverum sem samsvara vinnubýflugum og vinnumaurum, þar sem fleiri og fleiri konur eru að missa móðurhæfileikann; berklar breiðast út; geðveiki fer vaxandi; fábjánum og fáráðlingum fjölgar, svo og mál- og heyrnleysingjum, flogaveikum og augnsjúkum; sjálfsmorð hafa aldrei verið tíðari; öldungum fækkar; glæpum fjölgar; og líffæri manna á Vesturlöndum eru meira að segja farin að úrkynjast. "Brjóstvídd menntaðra manna er t.d. stöðugt að minnka," segir Steingrímur.
Annar læknir, Guðmundur Hannesson, skrifar í Andvara 1926 og telur "enga smáræðishættu stafa af innflutningi ruslaralýðs" til Íslands, og í Skírni 1937 segir hann útburð vanskapaðra barna hafa gert stofninum mikið gagn. Þá tóku íslenskir nasistar þessar hugmyndir upp á arma sína.
Ágúst H. Bjarnason, þáverandi háskólarektor, skrifaði heila bók um betri ræktun Íslendinga: Vandamál mannlegs lífs, sem kom út 1938. Það segir m.a.:
En þó er það næsta þýðingarmikið að girt sé eftir mætti fyrir það að geggjað fólk og fáráðlingar, léttúðugt fólk og viljalaust, afbrotamenn og vændiskonur og annað misyndisfólk, sem í fullkomnu ábyrgðar- og hugsunarleysi er gjarnt á að hlaða niður börnum, geti sér afkvæmi. Vönum á slíku fólki er gagngerðasta ráðstöfunin og nú víða lögleidd …
En eins og sagt var til forna: Hver á að gæta varðanna?