Almenn umræða um eiturlyf er stundum ótrúlega ábyrgðarlaus. Fjölmiðlar fara þar oft fremstir í flokki og stuðla beinlínis að aukinni neyslu ólöglegra fíkniefna. Kókaín flæddi t.d. inn á markaðinn í Ameríku á milli 1970 og 1980 eftir að nokkur helstu tímarit landsins hófu það til skýjanna og auglýstu sem tómstundagaman ríka fólksins. Þetta gerðist þrátt fyrir hátíðlegar yfirlýsingar frá forseta og þingi á sama tíma um að þjóðin væri í stríði gegn eiturlyfjum.
Clinton forseti áttaði sig heldur kannski ekki á því að hann var að senda öflug skilaboð þegar hann hló fyrir framan alþjóð í sjónvarpsviðtali hjá MTV og sagðist vera tilbúinn að reyna að reykja maríúana aftur, en í þetta skipti ætlaði hann ekki að púa út í loftið heldur anda því rækilega að sér. Kannski er það engin tilviljun að samtökum einstaklinga sem berjast fyrir að maríúana verði gert löglegt hefur stöðugt vaxið fiskur um hrygg í stjórnartíð Clinton.
Þögn fjölmiðla getur líka verið ærandi. Lyfjaframleiðendur hafa komast upp með að moka vafasömum geðlyfjum í almenning árum saman og fyrirtækin hafa tvöfaldað lyfjagjafir til barna á nokkrum árum á meðan fjölmiðlar þegja þunnu hljóði. Þá hafa fjölmiðlar (með örfáum undantekningum) ekki verið að æsa sig upp þó að "stríðið" gegn eiturlyfjum hafi verið notað sem skálkaskjól og tækifæri til þess að senda vopn og tæknibúnað til hersveita sem berjast við skæruliða til vinstri—ekki eiturlyfjakónga eða framleiðendur fíknilyfja. Hundruð milljóna dollara sem bandarískir skattgreiðendur halda að renni til stríðsins við eiturlyfjakónga Rómönsku Ameríku fara í allt annað og enginn veit því nákvæmlega hve mikið eiturlyfjastríðið kostar eða hvort aðstoð af þessum toga hjálpar til viðað vinna það.
Amnesty International og bandarískir þingmenn sem sérhæfa sig í mannréttindamálum hafa lagt fram sannanir sem sýna að í Kólumbíu hefur þessi aðstoð—m.a. þyrlur, bátar og vopn—verið notuð til þess að herja á skæruliða í landinu. Sama sagan hefur endurtekið sig annars staðar í álfunni. Þyrlur sem ríkisstjórn Mexíkó fékk til þess að hafa uppi á eiturlyfjasmyglurum voru t.d. notaðar til þess að ferja hermenn stjórnarinnar sem berjast við skæruliða í Chiapas. Hér sjáum við enn einu sinni hvaða hagsmunir verða ofan á þegar valið stendur um að verja ákveðin stjórnmálaöfl eða möguleika á að stöðva eiturlyfjaflóðið.
En snúum okkur að sögunni um hvernig bandarískir blaðamenn buðu kókaíni heim á milli 1970 og 1980. Þessi ábyrgðarlausa umfjöllun fjölmiðla hjálpaði til við að koma fótunum undir eiturlyfjasalana í Suður-Ameríku og þeir gátu byrjað að framleiða slíkt magn kókaíns að krakk (kókaín fátæka fólksins) varð síðar fjárhagslega mögulegt. Þessir eiturlyfjasalar urðu líka brátt svo sterkir að þeir gátu fært út kvíarnar og lagt undir sig nýja markaði í Evrópu.
Það var ekki eins og menn væru að kynnast kókaíni í fyrsta skipti á árunum í kringum 1970. Tortímingarmáttur lyfsins var öllum kunnur skömmu eftir aldamótin 1900 og honum lýst í mörgum bókum og læknaritum. Rannsóknir á kókaínsjúklingum höfðu leitt í ljós að einstaklingar sem neyta efnisins reglulega þjást af ofsóknarkennd, þunglyndi, ástæðulausum ótta, stöðugu svefnleysi, þreytu, höfuðkvölum, nefbólgum (og blæðingum), skertri kyngetu og almennu áhugaleysi fyrir öllu sem ekki beinlínis varðar kókaín. Kókaínsjúklingar hafa t.d. sjaldan áhuga á að blanda geði við venjulegt (vímulaust) fólk.
Tilraunir með kókaín á dýrum sem síðar voru gerðar sýndu svipaðar aukaverkanir—og gott betur. Hvergi kemur eyðingarmáttur lyfsins betur í ljós. Þótt skepnurnar engist af líkamlegum kvölum, skjálfi eins og hríslur og kasti upp í sífellu, þá halda þær áfram að vera ólmar í kókaín, alveg þangað til þær detta niður dauðar. Þegar frændum okkar í dýraríkinu, öpum, er gefinn kostur á að hafa aðgang að kókaíni mest allan sólarhringinn þá missa þeir alla dómgreind og sýna enga eðlislæga mótstöðu. Þeir lifa heldur yfirleitt ekki lengur en í fimm daga. Munurinn á alkóhóli og kókaíni kemur glöggt fram í þessum dæmum.
Eins og fyrr sagði þá var allt þetta vitað löngu áður en áhrifamikil blöð á Vesturlöndum byrjuðu að blása kókaín upp sem hættulítið tómstundalyf "fína fólksins"—og þá sérstaklega fallega fólksins í Hollywood og fjármálasnillinganna á Wall Street—og gerðu það að tískuvöru. Við lifum á tímum þar sem allir virðast elta sömu tískusveiflurnar og milljónir manna um allan heim tóku kókaíni opnum örmum. Eiturlyfjakóngarnir þurftu ekki einu sinni að borga fyrir auglýsingarnar!
Tímaritið Rolling Stone var meðal fyrstu stórblaðanna (blaða sem milljónir manna lesa) til að ríða á vaðið og kaus kókaín lyf ársins 1970! Tveimur árum síðar vitnaði þetta tímarit sem selst út um allan heim í Paolo Mantegazza, er skrifaði 1859: "Frekar kýs ég að lifa í tíu ár á kóki heldur en í hundrað þúsund án þess." Kókaín—lyfið sem var blandað í gosdrykki og bitur reynsla hafði kennt mönnum að fyrirlíta fyrst á öldinni—var endurfætt.
Ein mesta lofgrein sem rituð hefur verið um kókaín—og sennilega sú áhrifamesta á seinni áratugum—birtist í Newsweek 1971 [Newsweek (bandaríska útgáfan), 27, september 1971]. Hér var lyfi fína fólksins sungið hósíanna í langri lofgrein og gert að stöðutákni nýrrar kynslóðar. Blaðið rifjaði upp aðdáun Freud á lyfinu og minnti á að margir snjöllustu djassleikararnir notuðu það fyrr á öldinni. Auðvitað gleymdist að geta um sorgleg örlög listamanna sem ánetjuðust kóki og heróíni. Þá gleymdist líka að geta þess að Freud var ungur maður á sokkabandsárum duftsins og aflaði sér frægðar með því að skrifa um það. Í bréfum til unnustunnar frá þessum tíma segist hann vona að rannsóknir hans á kókaíni eigi eftir að gera þeim mögulegt að kaupa hús og gifta sig. [Freud var 28 ára 1884 þegar hann skrifaði kærustunni, Mörthu Bernays, að hann væri "á höttunum eftir peningum, stöðu og frægð" og ef heppnin væri með í sambandi við rannsóknir hans á kókaíni þá gætu þau hafið búskap. Sjá Sigmund Freud, Cocaine Papers (ritstjóri R. Byck, M.O.), 1974]
Þessi lofgjörð Newsweek opnaði flóðgáttirnar og allir sem penna gátu valdið fylgdu í kjölfarið. Bullið reið ekki við einteyming. Nú fullyrtu menn að kókaín skerpti sköpunargáfuna, gerði hljóðfæraleikara hæfari, skemmtikrafta skemmtilegri, listamenn listrænni og það var ekki einu sinni vanabindandi! KÓKAÍN: KAMPAVÍN FÍKNIEFNANNA, hét forsíðugrein New York Times Magazine [New York Times Magazine, 1. september 1974], er upplýsti lesendur um dásemdir duftsins:
… sem er ímynd þess besta í fíkniefnamenningunni, þ.e.a.s. frábær víma næst án þess að notaðar séu stórhættulegar nálar eða að ánetjast heróíni.
Newsweek var ekki af baki dottið og líkti kókaíni við kampavín og kavíar í grein 1977 [Newsweek. 30. maí 1977]. Blaðið lýsti því með lotningu hvernig ríka fólkið saug duftið í nös eftir að moka því með sérstaklega hönnuðum gullskeiðum sem Maxferd í San Francisco seldi fyrir allt að $5000 stykkið. Eins og venjulega var fullyrt að kókaín væri ekki vanabindandi: "Tekið í hófi veldur kókaín sennilega engum teljandi andlegum eða líkamlegum skaða …"
Forsíðumynd tímaritsins Time [Time, 6. júli 1981] sumarið 1981 var af tignarlegu vínglasi barmafullu af kókaíni. Skilaboðin voru augljós: Kókaín var fínt og ekkert hættulegra en áfengi. Bent var á í aðalgrein blaðsins að milljónir venjulegra borgara kysu kókaín yfir aðra vímugjafa og gefið var í skyn að það væri í himnalagi. Þó að nokkrar málsgreinar fjölluðu um neikvæðar hliðar lyfsins þá var um 80% greinarinnar lofsöngur um eldklárt og fallegt fólk, frá Wall Street til Hollywood, sem leið um í dásamlegri vímu.
Gáfaður maður benti einu sinni á að ákveðin dægurmál og tískufyrirbæri í samfélaginu birtust aðeins á forsíðu Time þegar þau væru að renna sitt skeið. Ef forsíða blaðsins greindi t.d. frá því að allir væru að græða í kauphöllinni á Wall Street eða á fasteignamarkaði í Beverly Hills, þá væri hrun mjög sennilega á næsta leyti. Ástæðan fyrir þessu væri einfaldlega sú að sérhver þróun (della) í þjóðfélaginu—hvort sem hún fjallaði um peninga, tísku, dóp eða eitthvað annað—krefðist þess að sífellt fleiri tækju þátt í henni og rynni út í sandinn þegar fleira fólk væri ekki fyrir hendi til þess að halda dampinum uppi. Vegna þess að blaðið sé íhaldssamt og höfði til fjöldans þá séu forsíðugreinar Time venjulega um hluti sem þegar hafi náð hámarki og séu því u.þ.b. að riða til falls [Mark Haroldsen, The Courage to be Rich, Los Angeles, 1986].
Sem betur fer þá brást blaðið heldur ekki í þetta skipti og skömmu eftir lofsönginn 1981 fór almenningur að átta sig á þeirri óþægilegu staðreynd að það var ekki hægt að synda um í leiðslu dag eftir dag án þess að borga fyrir það bæði andlegan og líkamlegan toll. Auðvitað var það of seint fyrir þá sem fallið höfðu í gryfjuna því í meira en áratug höfðu hundruð þúsunda einstaklinga flotið sofandi að feigðarósi. Góð störf glötuðust, heimili riðluðust, líf týndust, fjármunir sóuðust og meðferðarstofnanir fylltust. Hvíta duftið fékk vont orð á sig meðal efnaðri stétta—en sigurinn kom of seint. Kókaín hafði rutt brautina og brátt hélt ný tegund þess, krakk, innreið sína í fátæku borgarhverfin og breytti þeim í helvíti á jörð.
Línan á milli geðlyfja og eiturlyfja er ekki alltaf mjög skörp. Kókaín, ópíum, morfín, heróín og meskalín voru t.d. öll notuð sem geðlyf áður en þau voru flokkuð sem eiturlyf. Oft skiptir það sköpum hver notar lyfið þegar við flokkum það. Kona sem tekur örvandi lyf til að bæla niður óslökkvandi matarlyst eða róandi pillur til að mæta óvæntu áfalli er að taka geðlyf, en ef sonur hennar stelur pillunum til að slarka fram eftir nóttum þá er hann að taka þær sem eiturlyf. Við höfum líka öll heyrt um fólk sem gengur á milli lækna í leit að pillum til að komast í annarlegt ástand frekar en að lækna sjúkdóm.
Meðal geðlækna og sálfræðinga hefur lengi ríkt togstreita um ákveðið grundvallaratriði varðandi hugræna sjúkdóma: Getur hugurinn læknað sjálfan sig, eins og virðist t.d. stundum gerast þegar sálfræðingar hjálpa fólki að grafa upp óþægilegar minningar sem ómeðvitað hafa dregið það niður, eða eru huglægir sjúkdómar eingöngu efnafræðilegs eðlis og best læknaðir með lyfjum, raflostum eða jafnvel skurðaðgerð á heila?
Austurríski læknirinn Josef Breuer var meðal fyrstu manna til að sýna fram á lækningamátt hugans þegar honum tókst á milli 1880 og 1882 að lækna sefasjúka stúlku með því einu að láta hana rifja upp (með hjálp dáleiðslu) ákveðna óþægilega atburði. Breuer taldi ljóst að draugar fortíðarinnar réðu miklu um hvernig okkur líður í núinu og margir tóku undir þá skoðun. Freud studdist t.d. við rannsóknir hans í sálgreiningaraðferðum sínum. En á sama tíma og sálfræðin var að skjóta rótum þá var þýskur læknir, Wilhelm Wundt (1832–1920), að leggja grundvöllinn að nútíma geðlækningum. Hann áleit að sjúkdómar hugans væru efnafræðilegs eðlis og bæri að lækna sem slíka. Vegna starfs hans var síðar byrjað að kljást við andlega sjúkdóma með lyfjum, raflosti, skurðaðgerð o.s.frv. Meðal nemanda Wundts voru margir frægir menn, t.d. Ivan Petrovich Pavlov, og kenningar hans breiddust út um allan heim.
Hvort sem Wilhelm Wundt hafði rétt fyrir sér eða ekki þá standa framleiðendur geðlyfja í ævinlegri þakkarskuld við hann. Hugmyndafræði Wundts hefur sigrað og hún hefur getið af sér lyfjaiðnað sem er bæði stærri og arðsamari en flestir gera sér grein fyrir. Bandarísk þingrannsókn 1978 leiddi t.d. í ljós—eins og bent er á í bókinni The Tranquilizing of America—að árið 1977 voru gefnir út í landinu hvorki meira né minna en 150.000.000 (hundrað og fimmtíu milljón) lyfseðlar á tuttugu vinsælustu geðlyfin. Það voru 8.350.000.000 pillur! (8,35 milljarðar) eða um 35 á hvern einasta íbúa landsins. Valíum var vinsælasta lyfið á þessum tíma og um 5% þjóðarinnar tók það. Neysla geðlyfja í Bandaríkjunum hefur ekki breyst mikið og er heldur ekki ósvipuð því sem gengur og gerist á Vesturlöndum.
Hingað til hefur almenn umræða um geðlyf merkilega lítið fjallað um þær óhjákvæmilegu aukaverkanir sem lyfjum fylgja—og þá sérstaklega geðlyfjum—en í sumum tilfellum eru hliðarverkanirnar hálfu verri en sjúkdómurinn sem þau eiga að halda niðri (geðlyf lækna yfirleitt aldrei neitt heldur halda einkennum í skefjum). Fólk virðist yfirleitt treysta þeim rannsóknum sem lyfjafyrirtækin láta gera áður en lyfin eru sett á markað og það veit að lyfjaeftirlit þjóðanna skoða niðurstöðurnar áður en þau veita leyfi fyrir framleiðslu þeirra. En ekki er allt sem sýnist í þessum efnum og í Bandaríkjunum, þar sem flest lyf sjá dagsins ljós, hefur það verið gagnrýnt að aðilar sem rannsaka lyf fyrir fyrirtækin þéna allt að hálfa milljón dollara á ári og það er þeim í hag að skila jákvæðum niðurstöðum til að halda viðskiptunum áfram. Jákvæð niðurstaða rannsóknaraðila getur hermt að ákveðið lyf hafi eitt hundrað aukaverkanir en sé samt nógu öruggt. Eins og segir í bókinni Living Healthy in a Toxic World [David Steinman og R. Michael Wisner, Living Healthy in a Toxic World, bls. 55, New York 1996]: "Hve oft verða viðskiptin endurtekin ef hann (rannsóknaraðilinn) álítur að lyf sé hættulegt?"
Allir læknar hafa við höndina þykkar bækur um aukaverkanir lyfja, eins og t.d. Physicians' Desk Reference, en almenningur les ekki þessa doðranta og tekur pillurnar í blindri trú. Þótt Íslendingar eigi Norðurlandamet í að gleypa geðlyfið Prozac (gleðipilluna) þá vita sjálfsagt mjög fáir að lyfið getur haft 184 aukaverkanir. Þær eru flokkaðar eftir tíðni í þrjá hópa.
Algengar hliðarverkanir af Prozac gætu falið í sér:
Óeðlilega drauma, óeðlilegar hugsanir, æsing, ofnæmi, kvíða, lungnakvef, brjóstverk, hroll, hósta, niðurgang, svima, sljó- og slapp leika, þurran munn, flensueinkenni, tíð þvaglát, heyrnæði, höfuðverk, svefnleysi, aukna matarlyst, meltingartruflanir, kláða, verk í liðamótum, minni matarlyst, ringlun, verk í limum, vöðvaverki, flökurleika, taugaveiklun, skútabólgu (bólgu í holrúmum höfuðkúpubeina), hálsbólgu, kvilla í maga eða þörmum, svita, skjálfta, þróttleysi, þyngdartap, geispa.
Sjaldgæfari hliðarverkanir af Prozac gætu falið í sér:
Óeðlileg þvaglát, óeðlilegt göngulag, óeðlilegar tíðir, breytt bragðskyn, gleymni, slen, liðagigt, astma, beinverki, vökvabólgur í brjóstum, verk í brjóstum, stutt yfirlið, slímbelgsbólgu, hroll með hita, fát, augnslímhúðarbólgu, umbrotakrampa, dökkan og tjörukenndan saur, minni kyngetu, erfiðleika að kyngja, þenslu sjáaldra, þurrt skinn, eyrnaverk, augnaverk, óhófleg vellíðan, óhóflegar blæðingar, vökvabólgur í andliti, hita, vökvahald, flöktandi/órólegan hjartslátt, fret, hárlos, skynvillu, sömu áhrif og timburmenn, hiksta, háan eða lágan blóðþrýsting, kláða, getuleysi, sýkingu, bólgur í vélinda, bólgur í kjálkum, bólgur í maga, bólgur í tungu, bólgur í leggöngum, ljósfælni, ósjálfráðar hreyfingar, órökréttar hugmyndir, óreglulegan hjartslátt, kjálka- eða háls verk, skort á samstillingu vöðva, lágan blóðþrýsting þegar staðið er, lágt sykurmagn í blóði, mígren-höfuðverk, munnbólgur, vöðvakrampa, sársauka og stífni í hálsi, blóðnasir, veilu í eggjastokkum, sjúklega tortryggni, mjaðmaverk, lungnabólgu, tíðan andardrátt, tíðan hjartslátt, drunur í eyrum, slæman verk í brjósti, bólgur á skinni, útbrot á skinni, þorsta, vandamál í sambandi við tennur, viprur, ósamstilltar hreyfingar, þvagkvilla, óræða tilfinningu um líkamsóþægindi, lofthræðslu, sjónvillur, uppköst, aukinn líkamsþunga.
Prozac hefur auk þessa 70 enn sjaldgæfari aukaverkanir (t.d. hjartaslag, gulu, þvagsýrugigt, fósturlát, psoriasis, ristil (herpes zoster), magasár, móðursýki og sjálfsmorðshugsanir) sem áhugasamari lesendum er bent á að lesa sér til um á næstu læknastofu. Það hlýtur að flokkast undir almenna kurteisi að lofa fólki að lesa um pillur sem það á Norðurlandamet í að gleypa.
Samkvæmt skýrslum bandaríska lyfjaeftirlitsins frá 1991 [FDA Spontaneous Reporting System. Washington DC: Food and Drug Administration, 1991] hafði Prozac 15 sinnum oftar neikvæð áhrif á sjúklinga heldur en Valium og 32 sinnum oftar en annað vinsælt geðlyf, Elavil. Samt er alltaf verið að stækka hópinn sem tekur Prozac og nú er farið að gefa það bæði sem megrunarlyf og lystaukandi. Dýralæknar eru líka byrjaðir að gefa taugaveikluðum hundum lyfið.
Fólk á geðlyfjum myrðir oft annað fólk eða fremur sjálfsmorð. Gagnrýnendur lyfjanna kenna þeim um þessi morð, en lögfræðingar lyfjafyrirtækjanna benda á að ofbeldisseggirnir hafi í upphafi tekið lyfin vegna þess að þeir voru óstöðugir og því trúandi til alls. Því hefur aftur verið svarað með því að benda á að fjöldi sjúklinga hafi aldrei sýnt þessa hlið á sér fyrr en þeir tóku lyf eins og Prozac. Sú hugmynd hefur líka skotið upp kollinum að lyf sem breyta hugsuninni hafi áður óþekktar aukaverkanir og stóraukið ofbeldi meðal unglinga megi að hluta til rekja til erfðagalla—þ.e. að hugsunin hafi að einhverju leyti farið úr skorðum vegna þess að foreldrarnir notuðu geðlyf. Við vitum að börn eiturlyfjasjúklinga, t.d. svokölluð "krakk-börn", líða bæði andlega og líkamlega fyrir syndir foreldranna. Kannski hafa Valium og Prozac líka sín áhrif á sálarlíf fóstursins.
Hvar sem sannleikurinn kann að liggja þá er löngu kominn tími til þess að samfélagið endurskoði hvort það sé æskilegt eða nauðsynlegt að stór hluti þjóðarinnar gleypi geðlyf eins og brjóstsykur.
Lyfjaframleiðendur starfa ekkert öðruvísi en aðrir atvinnurekendur í frjálsu hagkerfi. Þeir reyna stöðugt að auka umsvif sín, leggja undir sig nýja markaði og græða meiri peninga. Börn eru stór þjóðfélagshópur með langt líf fyrir höndum og því ekki óeðlilegt að lyfjaframleiðendur keppi um þann markað. Það er hins vegar undir okkur hinum komið að standa í vegi fyrir að læknar og lyfjafyrirtæki gangi of langt í að sjúkdómsgreina börn.
Börn á skólabekk hafa aldrei verið eins prúð og eldra fólki þætti æskilegt. Þótt einstaka barn eigi við raunveruleg vandamál að stríða þá má rekja óhóflegan óróa flestra þeirra til einfaldra orsaka. Strangur agi á t.d. misjafnlega við börn. Sum koma frá heimilum þar sem fólk er á vappi fram á rauða nótt og þau fá óreglulegan svefn. Rannsóknir hafa sýnt að óróleiki margra barna stafar af ofnæmi, t.d. fyrir botnlausu sykuráti og aukaefnum í fæðunni. Kannski er heldur ekki von á góðu þegar óþroskuðum börnum er daglega leyft að sturta í sig örvandi efni eins og koffeíni.
Það er þó með öllu óvíst að börn séu órólegri í dag en þau voru t.d. 1950. Hitt er alveg ljóst að alls konar sérfræðingum um hegðun barna hefur fjölgað mikið og þeir hafa ekki setið auðum höndum. Milljónir barna um allan heim voru allt í einu haldin ofvirkni sem síðan breyttist í athyglisvöntun—eða eins og það var orðað í bandarískum bæklingi ætluðum foreldrum:
Um það bil tvær milljónir barna á skólaaldri þjást af athyglisvöntun (Attention Deficit Disorder). Enginn veit með vissu um orsakir athyglisvöntunar. Hins vegar bendir margt til þess að upptök vandans megi rekja til rangra efnaskipta eða galla í vissum taugafrumum.
Hér er ekki verið að halda því fram að Attention Deficit Disorder sé hrein ímyndun lækna heldur vara við ákveðinni þróun sem nú á sér stað. Eftir að búið er að telja foreldrum trú um að barn þeirra sé haldið sjúkdómi—og margir foreldrar eru fegnir að heyra að orsakanna sé ekki að leita til þeirra—þá liggur beint við að hefja meðferðina og eins og svo oft nú á dögum þá berst björgin í pilluglasi. Til allrar óhamingju fyrir börnin þá hefur þeim oftast verið gefið Ritalin—örvandi lyf sem á tímabili var vinsælt fíknilyf á svörtum markaði í Kanada. Framleiðandi Ritalin er lyfjafyrirtækið Ciba-Geigy.
Fólk sem kaupir Ritalin á götuhornum stórborga notar það eins og meskalín eða amfetamín, þ.e. sem örvandi lyf. Hvers vegna er þá verið að gefa óstýrlátum krökkum æsandi lyf? Svarið liggur í því sem kallað er þversagnaráhrif. Þegar barni sem ekki hefur náð gelgjuskeiði er gefið örvandi lyf eins og Ritalin þá virðist miðtaugakerfið yfirbugast, barnið róast og getur líka átt erfitt með að hreyfa sig eða tala. Þegar fullorðin manneskja tekur Ritalin þá virkar það alveg öfugt og er því t.d. gefið fólki sem sefur allt of mikið. Læknar verða að fara mjög varlega í sakirnar þegar þeir gefa börnum Ritalin. Leiðbeiningar sem samband bandarískra geðlækna gefur út benda á að ónákvæmni geti m.a. orsakað:
Dauðyflishátt (zombie-like behavior), minni líkamsvöxt, hegðunarvandamál eða andlega truflun, flog, höfuðverk, truflanir á sjón, hárlos, Tourette sjúkdómseinkennið—þar á meðal vöðvakippi, gelt eins og hundur og dónalegt babl.
Í bandaríska sjónvarpsþættinum 60 Minutes [CBS, 60 Minutes, 10. desember 1995] kom fram að 1994 tóku tvær milljónir barna í landinu Ritalin reglulega. Enn einkennilegra var að þeim hafði fjölgað um helming á aðeins fjórum árum. Ritalin er gefið við sjúkdómi sem ekki er hægt að greina líkamlega, t.d. með blóð- eða þvagprufu, og því verður læknir að ákveða hvort hegðun barnsins bendi til að það sé sjúkt. Hvernig gat sjúklingunum fjölgað um 100% á fjórum árum þegar sjúkdómsgreiningin var svo viðkvæm og tímafrek? Við vitum öll að læknar eru önnum kafnir menn—læknar á stofu eyddu að meðaltali 7 mínútum með hverjum sjúklingi í Englandi þegar það var mælt þar í landi fyrir nokkrum árum—og því er erfitt að ímynda sér að öll þessi börn hafi verið sjúkdómsgreind rétt. Hitt er miklu líklegra að auglýsingaherferð Ciba-Geigy lyfjafyrirtækisins hafi hitt í mark.
Stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna sem fylgist með fíkniefnum, International Narcotics Board í Vínarborg, hefur varað við ofnotkun á Ritalin og bendir á að 10–12% bandarískra drengja á aldrinum 6 til 14 ára taki lyfið. Þrjú tonn af Ritalin voru seld 1990 segir í skýrslu sem stofnunin birti 28. febrúar 1996—en fjórum árum síðar, 1994, var magnið stokkið upp í átta og hálft tonn! Loks er bent á að framleiðandinn, Ciba-Geigy, hafi gefið samtökum foreldra sem eru hliðholl lyfinu umtalsverðar peningaupphæðir.