Vímugjafar hafa fylgt mannkyninu frá fyrstu tíð. Gögn sýna að Súmerar notuðu ópíum við trúarathafnir fyrir 6000 árum, Grikkir til forna drukku vín blandað laufum völvuauga (Atropa belladonna), Kínverjar reyktu hamp löngu fyrir fæðingu frelsarans og Indíánar í Ameríku unnu meskalín úr kaktusi áður en Leifur Eiríksson fæddist.
Þótt neysla eiturlyfja (einnig kölluð fíkniefni, vímuefni og dóp í þessari bók) hafi oft keyrt úr hófi á svæðum þar sem menn höfðu greiðan aðgang að þeim, eins og t.d. þar sem menn gátu tínt kókalaufin beint upp í sig, þá var það ekki fyrr en á átjándu öld að alþjóðleg eiturlyfjaverslun hófst í fullri alvöru. Háþróuð dópsala—sem auk framleiðslu og dreifingar í mörgum löndum í senn kallaði á aðgang að bönkum og stjórnmálaöflum—var loks fullkomnuð á nítjándu öld. Þó að markaðir hafi breyst og framleiðslan stundum færst á milli landa þá hefur fyrirkomulag eiturlyfjaviðskipta verið merkilega svipað í hundrað ár.
Fjöllun flestra fjölmiðla um það sem kallað hefur verið "stríð" gegn fíkniefnum hefur rist ákaflega grunnt. Okkur er sagt frá skotbardögum á milli lögreglu og eiturlyfjakónga í fjarlægum löndum en nýir eiturlyfjakóngar virðast alltaf fylla í skörðin um leið og þeir gömlu falla frá. Fíknilyf fyrir milljarða dollara finnast með reglulegu millibili og yfirvöld klappa sjálfum sér á bakið. Lækkandi verð á öllum vinsælustu fíkniefnunum sýnir okkur hins vegar að framboð þeirra eykst með hverju árinu sem líður. Kerfið sjálft—og þá sérstaklega hvernig eiturlyfjasalar geta ár eftir ár yfirfært hundruð milljarða dollara á milli landa—er sjaldan til umfjöllunar og engar háværar raddir heyrast krefjast þess að bókhald banka á Bahamaeyjum eða Hong Kong skuli skoðað. Þótt stórblöð eins og t.d. New York Times og Wall Street Journal skrifi margar ágætar greinar um fíknilyfjavandamálið þá veigra þau sér við að fjalla um margar alvarlegustu hliðar þess. Ein þeirra er peningaþvottur banka.
Daglegur fréttaflutningur af baráttunni gegn eiturlyfjum lýsir frekar einföldu stríði á milli lögreglu og glæpamanna, en málið er alls ekki svo einfalt. Virðulegir bankar og fjármögnunarfyrirtæki græða daglega á eiturlyfjaiðnaðinum. Í bók Robins Thomas, Hot Money and the Politics of Debt, segir að yfirvöld hafi gripið starfsmenn Merrill Lynch glóðvolga þegar þeir: "… fluttu stórar upphæðir í seðlum til Ítalíu og Sviss frá fjármögnunarsjóðum og bönkum í New York borg. Gróði af heróínsölu hérlendis upp á tugmilljónir dollara var yfirfærður til útlanda" [Robin Thomas, Hot Money and the Politics of Debt. bls. 289, New York 1987]. Þegar maður nokkur frá Medellín í Kólumbíu keypti Bank of Perrine í Miami þá "gleymdi" hann að geta þess í umsókn til bankaeftirlitsins að hann væri dópsali með langa sakaskrá. Þá játaði Banco de Occidente á sig peningaþvott en útibú bankans í Panama og Kólumbíu syntu í eiturlyfjagróða.
Leyniþjónustur á Vesturlöndum hafa í fortíðinni blindast svo í pólitískri refskák austurs og vesturs að þær hafa rétt eiturlyfjasmyglurum hjálparhönd, haldið hlífiskildi yfir "rétttrúðum" dópsölum og beinlínis fjármagnað skæruliðahópa með eiturlyfjagróða. Engin furða þótt stríðið gegn eiturlyfjum hafi gengið stirðlega.
Vesturlönd áttu lengi við minna fíkniefnavandamál að stríða en t.d. Asía og Suður-Ameríka. Neyslan fór aðallega fram í stórborgum og var bundin við ákveðna hópa fólks, eins og t.d. djassleikara og aðra listamenn. Þetta breyttist allt með styrjöldinni í Víetnam, þar sem mikill fjöldi hermanna notaði heróín og hass, og blómabyltingunni frægu í kringum 1967 þegar stórir hópar ungmenna hófu að reykja hamp og "trippa" á LSD. Kókaín—"fíkniefni fína fólksins," eins og eitt víðlesið vikurit í Bandaríkjunum blés upp 1981—og krakk, flæddu síðan yfir Vesturlönd upp úr 1980. Á seinni árum hefur amfetamín orðið meira áberandi. Það eru slæmar fréttir vegna þess hve auðvelt er að framleiða það í miklu magni.
Flest fíkniefni falla undir einn þriggja flokka: (1) Slævandi eða róandi efni eins og hass og heróín; (2) örvandi lyf á borð við meskalín eða amfetamín; og (3) ofskynjunarlyf eins og LSD eða ofskynjunarsveppi. LSD og amfetamín eru framleidd með efnafræðilegum aðferðum en hin eru náttúruleg.
Gott dæmi um ofskynjunarsvepp er berserkjasveppurinn (Amanita muscaria) sem forfeður okkar Íslendinga sóttust svo mikið eftir en margt bendir til að hann hafi verið notaður sem vímugjafi í Síberíu fyrir allt að 6000 árum! Efnasamböndin í sveppnum sem valda ofskynjunum eru gædd þeim sjaldgæfu eiginleikum að þau skila sér aftur í þvagi fólks er neytir þeirra. Því var það siður í Austurlöndum þar sem sveppurinn lék stórt hlutverk í helgum athöfnum fólks—og lýsingu á þessu má lesa í helgri bók Hindúa, Rig Veda—að þeir sem voru lægra settir urðu að sætta sig við að komast í vímu með því að drekka hlandið úr prestunum. Margir helgir menn á Indlandi tala enn í dag um hland sem heilagt vatn!
Almættið og eiturlyf áttu einnig samleið í öðrum heimsálfum. Fyrir 2000 árum—og upphaflega sjálfsagt miklu fyrr—snæddu frumbyggjar Ameríku annan ofskynjunarsvepp, Psilocybe mexicana, sem þeir kölluðu "hold guðs." Þegar prestum og öðrum helgum mönnum á sömu slóðum lá mikið á hjarta að rabba við guð þá gátu þeir líka borðað kjarna klukkubróður (af Ipomoea ættkvísl).
Indíánar í Ameríku voru þess fullvissir að mexíkóski sandkaktusinn (Lophophora williamsii) sem meskalín er unnið úr væri heilög jurt sem gerði þeim kleift að komast í beint samband við almættið. Meskalín hefur reyndar verið svo mikilvægt við trúarathafnir rauðskinna í þúsundir ára að hæstiréttur Bandaríkjanna tók það óvenjulega skref að gefa þeim undanþágu til að nota það löglega í trúarlegum tilgangi á afmörkuðum svæðum [Sögulegar og líffræðilegar heimildir um fikniefni eru aðallega sóttar i eftirfarandi rit: Patrica og Weldon Witters, Drugs & Society: A Biological Perspective. Boston, 1983; T. Leary, R. Metzner og R. Alpert, The Psychedelic Experience, New York, 1964; Martin Lee og Bruce Shlain, Acid Dreams, New York, 1964; og "Pharmacological Cults: History of drug use in religion," Encyclopaedia Britannica, 1984].
Af 6000 ára leirtöflum Súmera (en Súmer var á þeim slóðum sem Írak er í dag) má lesa um "jurt gleðinnar"—ópíum. Jurt gleðinnar fór aldrei úr tísku og löngu eftir að borgir Súmera voru komnar undir sand—á tímabilinu 2000–1500 fyrir Krist—sjáum við myndir af svefnguðum Grikkja, Hypnos og Somnus, þar sem þeir bera ílát full af fræjum draumsóleyja (valmúa). Grikkir voru svo hrifnir af ópíum að þeir slógu líka gullpeninga sem voru prýddir myndum af draumsóleyjum. Hómer lýsti ópíum í Ódysseifskviðu sem lyfinu er getur "sefað sársauka og reiði, og grafið hverja sorg." Skömmu eftir krossfestingu Krists komust menn loks upp á lag með að vinna hreint ópíum úr fræjum blómsins.
Hreint ópíum er geysilega ávanabindandi og myrk hönd þess átti eftir að teygja sig inn í mörg menningarsamfélög og taka kverkataki. Sumar þjóðir, eins og t.d. Kína á átjándu og nítjándu öld, voru hreinlega knésettar. Mannkyninu miðar alltaf áfram og árið 1803 tókst Þjóðverjum að vinna tíu sinnum sterkari vímugjafa úr ópíum. Á mjög viðeigandi máta nefndu þeir þetta nýja undralyf eftir guði draumalandsins, Morfeus … og morfín sá dagsins ljós.
Síðasta og jafnframt öflugasta lyfið sem mönnum tókst að vinna úr valmúanum var framleitt 1898 af lyfjafræðingum Bayer fyrirtækisins í Elberfeld í Þýskalandi. Bayer auglýsti þetta nýja meðal af miklu kappi og kallaði hetjulyf. Talsmenn fyrirtækisins fullyrtu líka að ólíkt morfíni væri það alls ekki vanabindandi. Þetta var heróín (hérðíné, sem er kvenhetja á grísku, en nafnið var valið vegna þess að það rímaði við annað lyf Bayer, aspirín) sem sennilega var mest vanabindandi efni er heimurinn hafði nokkru sinni séð. Ekki þurfti heldur að bíða lengi eftir að heróín hæfi helför sína um hnöttinn.
Eins og síðar verður vikið að þá er Burma (Myanmar) atkastamesti ópíumframleiðandi heimsins. Á allra síðustu árum hefur kókaínlandið Kólumbía verið að auka heróínframleiðslu sína og valmúabændur í fjallahéruðum Afganistan og Pakistan láta stöðugt meira að sér kveða.
Árið 1990 fengu fjallabændur í Afganistan um $100 fyrir hvert kíló af ferskum draumsóleyjum. Þótt eiturlyfjakóngar í Evrópu og Ameríku taki ekki bakföll yfir slíkum tölum þá eru þetta stórar upphæðir í augum fólks sem aldrei hefur barið augum almennilegt landbúnaðartæki. Eins og í öðrum fátækum löndum þá fá bændur á þessum slóðum sáralitla borgun fyrir löglegar landbúnaðarvörur.
Það er töluverð kúnst að vinna ópíum og síðan heróín úr draumsóleyjum. Til þess þarf efnaverksmiðjur og von um skjótan gróða rak framtakssama einstaklinga til að reisa þær fjarri mannabyggðum, oftast nálægt landamærum Pakistan. Það var ekki hættulaust vegna stöðugs skæruhernaðar margra stríðandi hópa á þessum slóðum. Sumir skæruliðahópar reyndust þó hjálplegir og tóku þátt í viðskiptunum. Þeirra framlag var að halda yfirvöldum og öðrum skæruliðahópum í hæfilegri fjarlægð. Eftir töluverðu var að slægjast fyrir alla því $5000 fengust fyrir hvert kg af fullunnu heróíni.
Veruleg verðmætasköpun átti sér þó ekki stað fyrr en á næsta þrepi eiturlyfjastigans, þ.e. þegar Vesturlandabúar byrjuðu að fara höndum um efnið. Árið 1990 var heildsöluverð á heróíni í Evrópu og Ameríku $90.000–$200.000 fyrir kílóið. Þegar búið var að markaðssetja það í þúsundum skammta greiddi hinn endanlegi neytandi allt að $2,5 milljónir. Bandarískir heróínsjúklingar keyptu a.m.k. sex tonn af efninu 1987, sem í sjálfu sér var nógu ógnvekjandi, en neysla heróíns átti eftir að stóraukast.
Fólk sem stundar eiturlyfjasmygl þarf stöðugt að breyta um leiðir og aðferðir til að koma varningi sínum á áfangastað. Fyrir 1990 fór heróínframleiðsla Afganistan og Pakistan aðallega í gegnum Íran (mjög hættulegt) og Tyrkland. Sumt fór alla leið til Indlands og þaðan til Evrópu. Það sýnir vaxandi þátt Indlands Í smyglinu að 1982 voru aðeins 35 kg heróíns gerð upptæk af yfirvöldum þar en 1987 var magnið stokkið upp í þrjú tonn. Trukkar frá Búlgaríu smygluðu miklu heróíni til Vestur-Evrópu en í seinni tíð hafa Rússar verið að taka forystuna í dópsmygli og annarri glæpastarfsemi.
Öll fyrrverandi kommúnistaríki Austur-Evrópu eru kjörinn leikvangur fyrir eiturlyfjakónga og spilltar peningastofnanir. Efnahagshrun og óðaverðbólga hafa gert gjaldmiðla þessara landa verðlausa og fólk sækist ákaft eftir dollurum. Ríkisstjórnir og þing flestra ríkjanna ráða frekar litlu og fáir landsmenn fara eftir reglum um gjaldeyrisviðskipti eða önnur viðskipti. Það er t.d. vitað að ítalska mafían hefur síðan 1992 keypt hráefni í Rússlandi fyrir milljarða dollara. Það er ein leið til að þvo illa fenginn auð og græða í leiðinni.
Viðskipti með tékka eða aðrar yfirfærslur á milli reikninga eru ekki algengar í Austur-Evrópu og fólk í viðskiptalífinu rogast oft á milli staða með töskur fullar af peningaseðlum. Erlendir gjaldmiðlar, og þá sérstaklega dollarinn, virka eins og kjölfesta í hagkerfi sem siglir sinn eigin sjó án afskipta stjórnvalda. Dollarar flæða stöðugt inn og út úr þessum löndum eftir öllum hugsanlegum krókaleiðum. Upplausnin er fullkomin fyrir glæpamenn.
Árið 1992 voru sett ný bankalög í Póllandi. Enginn tekur mark á þessum lögum og 1996 var talið að kókaínframleiðendur í Kólumbíu ættu yfir þrjá milljarða dollara inni á bönkum þar. Bankaleynd í Ungverjalandi er slík að þótt allur heimurinn gæti rakið kókaín- eða blóðslóð viðskiptavinar beint inn um aðaldyrnar þá gæfi bankinn nákvæmlega engar upplýsingar. Staðsetning Bratislava, höfuðborgar Slóvakíu, sem er aðeins klukkustundar akstur frá bönkum í Austurríki, hefur heldur ekki farið fram hjá mönnum sem daglega ferja milljónir á milli landa.
Allt eru þetta þó smámunir miðað við hvað hefur verið að gerast í spilltasta landi Evrópu á seinni hluta tuttugustu aldarinnar, Búlgaríu. Ríkisstjórn Todors Zhivkovs, sem sat frá 1953 til 1989, var ekkert annað en glæpafélag. Leyniþjónusta landsins var látin stofna fyrirtæki, Kintex, sem seldi morfín og heróín, bæði á Evrópumarkaði og til tyrkneskra eiturlyfjasmyglara. Kintex notaði eiturlyfjagróðann til þess að fjármagna ólöglega vopnasölu út um allan heim. Meðal viðskiptavina þeirra voru P.L.O. samtökin og stjórn hvíta minnihlutans í Suður-Afríku. Kintex græddi um tvo milljarða dollara árlega á glæpastarfsemi sinni.
Nafn Kintex komst á forsíður heimsblaðanna á níunda áratugnum þegar lögreglan á Ítalíu lokaði 15 heróínverksmiðjum sem flestar notuðu tæki og hráefni frá Kintex. Ein verksmiðjan—í Trapanihéraði á Sikiley—gat framleitt árlega yfir fjögur tonn af heróíni, sem nálgaðist heimsmet. Viðbrögð yfirvalda í Búlgaríu við þessum uppljóstrunum voru eins og við var að búast. Þau breyttu nafni Kintex í Globus og héldu áfram að selja eiturlyf og vopn.
Stór hluti þess heróíns sem nú á dögum berst til Evrópu kemur frá Pakistan. Eiturlyfjagróði getur þó reynst skammgóður vermir fyrir samfélagið í heild og reynsla Pakistana ætti að vera öðrum þjóðum víti til varnaðar. Árið 1980 þekktu flestir íbúar Pakistan heróín aðeins af afspurn en 1988 áætluðu yfirvöld að í landinu væri yfir ein milljón heróínsjúklinga. "Meira að segja konur okkar og börn undir fjórtán ára aldri reykja heróín," sagði Abdullah Khan Rikhri, þingmaður, en heróín í Austurlöndum er yfirleitt reykt [New York Times, 14. apríl 1988]. Við rekum okkur á það aftur og aftur að eiturlyfjaneysla eykst alltaf þegar aukið magn eiturlyfja er fyrir hendi.
Þrátt fyrir hrikalegasta fíknilyfjavandamál á jörðinni þá gátu yfirvöld í Pakistan ekki stillt sig um að laga bankakerfi landsins að þörfum eiturlyfjasalanna. Árið 1991 voru allar gjaldeyrishömlur lagðar af og seðlabanki landsins ráðlagði bönkum að spyrja engra óþægilegra spurninga. Brátt byrjuðu skuggalegir menn að rogast inn í banka landsins með plastpoka fulla af peningaseðlum og símalínurnar voru rauðglóandi vegna yfirfærslu á peningum. Milljarðar dollara hafa flætt inn í landið síðan 1991.
Heróín drepur fólk vissulega í stórum stíl en samt hefur ekkert eiturlyf leikið Vesturlandabúa eins grátt í seinni tíð og kókaín. Þótt elstu sannanir fyrir neyslu þess megi rekja til grafar í Perú frá árinu 500 þá voru kókalaufin örugglega tuggin í þúsundir ára fyrir þann tíma. Svissneski náttúrufræðingurinn J.J. von Tschundi, sem ferðaðist um Perú fyrir um 170 árum, segir í bók sinni, Travels in Peru, að innfæddir burðarkarlar sem hann réði hafi tuggið kókalauf og varla þurft að borða eða sofa í fimm sólarhringa.
Kókajurtin (Erythroxylon coca) teygir sig í rösklega tveggja metra hæð og vex í Suður-Ameríku, Afríku, Suðaustur-Asíu og Ástralíu. Kókalaufin gefa mönnum aukna orku og gleðiblossa í nokkrar mínútur. Þá hverfa hungur og þreyta um stundarsakir. Þegar Spánverjar komu fyrst til Ameríku notuðu innfæddir kókalauf við trúarathafnir og sem gjaldmiðil.
Kókaínduft er unnið úr kókalaufunum og var fyrst framleitt í Þýskalandi og gert frægt af austurrískum lækni, Karl Koller, árið 1884. Kókaín var notað til að staðdeyfa, t.d. á augu og nef, en hefur sama og engin læknisfræðileg not í dag. Það er einfaldlega ótrúlega vanabindandi lyf sem fólk sýgur upp í nefið á sér. Stundum er það blandað öðrum efnum, steypt í mola og reykt. Þá er það kallað krakk (eftir hljóðinu sem myndast þegar það brennur). Krakk gengur frá andlegri og líkamlegri heilsu fólk á enn styttri tíma en kókaínduft.
Krakk hélt innreið sína í Bandaríkin í kringum 1984 og átta árum síðar í Evrópu. Það var selt í litlum molum sem kostuðu allt niður í $3 stykkið og var því fljótlega kallað kókaín fátæka fólksins. Frá hagfræðilegum sjónarhóli borgaði sig ekki að framleiða krakk fyrr en stóraukið framboð á kókaíni lækkaði heildsöluverð þess úr $50.000 kílóið árið 1980 niður fyrir $15.000 í árslok 1984.
Það er nærri ófrávíkjanleg regla að allar tískusveiflur varðandi eiturlyfjaneyslu byrja í Bandaríkjunum og krakk var engin undantekning á þeirri reglu, Það voru ólöglegir innflytjendur frá Dóminíkanska lýðveldinu sem hófu að framleiða það og dreifa í fátækrahverfum New York borgar. Þeir sýndu ótrúlega grimmd og myrtu 1400 keppinauta sína í borgum austan Chicago þegar þeir færðu út kvíarnar á árabilinu 1985–1988 [New York Times, 14. október 1988].
Áður en krakk kom til sögunnar höfðu aðeins skemmtikraftar og aðrir efnaðir aðilar ráð á að kaupa kókaín reglulega. En með því að baka það ásamt lídókaíni, natróni og vatni—og brjóta í þúsund mola—gátu Dóminíkanarnir boðið einstæðum mæðrum, atvinnuleysingjum og öðrum villuráfandi sálum upp á forsmekk himnaríkis fyrir sáralítið fé. Sölumenn stilltu sér upp fyrir framan barna- og framhaldsskóla og nemendum var komið á bragðið með ókeypis sýnishornum. Krakksalarnir létu ekkert tækifæri ganga sér úr greipum og buðu meira að segja upp á sérstakan afslátt á þeim tíma mánaðarins er opinberir styrkir voru borgaðir út.
Fólk sem býr við venjulegar aðstæður getur varla ímyndað sér hvernig ástandið er í borgarhverfum þar sem þorri fólks hefur lent utangarðs í þjóðfélaginu, skólar eru geymslustaðir fyrir illa læs börn og flokkar forhertra dópsala berjast um bestu söluhornin. Vonleysi og hræðsla eru daglegt brauð íbúa þessara hverfa. Tækifærin til að rífa sig upp og verða sæmilega vel stæður eru ekki til staðar, þ.e. nema menn séu viljugir til að selja eiturlyf. Þótt krakk hafi vissulega gert marga smábófa ríka á hlægilega stuttum tíma þá endar sá leikur oftar þannig að sölumennirnir eru myrtir, lenda í fangelsi eða verða sjálfir eiturlyfjaneytendur.
Delroy Edwards (uppnefndur Uzi í höfuðið á hríðskotabyssu) var einn hinna nýríku. Hann var 25 ára ólöglegur innflytjandi og bjó í skuggalegu hverfi í Brooklyn, New York, þegar hann komst upp á lag með að malla krakk í eldhúsinu heima hjá sér. Eftir frekar stuttan feril í faginu keypti hann sér hús á Long Island fyrir $150.000, staðgreitt með seðlabúnti, og eftir aðeins tveggja ára krakksölu var hann kominn með 50 manns í vinnu og þénaði $100.000 á dag! Hann gat þó ekki notið auranna lengi því hann var handtekinn og dæmdur fyrir eiturlyfjasölu, líkamsárásir og morð, alls 42 kærur.
Ferill Delroy Edwards var ekkert einsdæmi og líkt og drepsótt byrjaði her krakksala að breiðast út um Bandaríkin. Dóminíkanarnir héldu frá New York í vesturátt á meðan óaldarflokkar í Los Angeles héldu í austurátt og smábæir, sumir með aðeins 3000 íbúa, fengu skyndilega að kynnast krakki af eigin raun. Enginn var tilbúinn að takast á við skálmöldina sem því var samfara.
Fólk sem reykir krakk kemst í feikilegt vímuástand í 5–15 mínútur en þegar víman rennur af því tekur við þrúgandi þunglyndi og óróleiki. Heilsa og dómgreind yfirgefa fólk á ótrúlega skömmum tíma og það gerir ALLT sem í valdi þess stendur til að ná í næsta skammt. "Ástandið er alltaf að versna," sagði Leah Ruth Marks, dómari í New York, í viðtali við blaðamann [New York Times, 9. febrúar 1989]: "Maður lítur um öxl til gömlu góðu heróíndaganna. Heróín gekk ekki frá mannlega þættinum á sama hátt og krakk gerir."
Nokkur dæmi varpa ljósi á hvað dómarinn var að fara.
Þeldökk kona ánetjuð krakki—krakkhaus er það kallað í skuggahverfunum—var tekin föst í New York fyrir að fjármagna dópkaupin með því að selja barnunga dóttur sína kynferðislega til tuga manna. Mennirnir sem svívirtu barnið, ef hægt er að kalla þá menn, voru sjálfir ýmist eiturlyfjaneytendur eða krakksalar. Sumir voru sýktir af eyðni.
Allar hryllingssögur koma þó ekki frá skuggahverfunum. Hvítar mæðgur sem bjuggu í frekar dýru hverfi í New Jersey byrjuðu að reykja krakk saman. Þegar húsbóndinn á heimilinu neitaði að gefa þeim meiri peninga til að púa út í loftið þá tóku þær höndum saman og hreinlega myrtu hann. Hugmyndin var að erfa peninga fyrir krakki.
Þegar blásaklaus kona með ungbarn í aftursætinu villtist snemma morguns inn í slæmt hverfi í New York og stansaði við rautt ljós gekk maður að bílnum og skaut hana fyrirvaralaust til bana. Vegna þess að hún var með fótinn fastan á bensíngjöfinni þá hentist bíllinn nokkur hundruð metra áfram og stoppaði loks á ljósastaur. Fólkið sem fyrst kom að bílnum—sennilega krakkhausar sem enn voru á vappi klukkan sex að morgni—gerði sér lítið fyrir og rændi öllum verðmætum af líkinu. … með barnið hágrátandi í aftursætinu.
Önnur kona í New York leitaði á náðir dómstóla þar í borg til að fá vernd gegn trylltum táningi,—dóttur sinni! Samkvæmt lýsingu New York Times notaði konan bæði orðaflaum og handapat þegar hún lýsti afkvæmi sínu sem:
… tröllvöxnum, 190 punda krakkneytanda, sem reyndi að berja út úr henni peninga fyrir eiturlyfjum. Hún sagðist læsa sig inn í herbergi ásamt ungbarni sínu til að forðast ofsa táningsins. [New York Times, 9. febrúar 1989]
Sigmund Freud var meðal fyrstu manna til að hefja kókaín til skýjanna. Í júlí 1884 skrifar hann grein, Uber Coca, þar sem hann fullyrðir að lyfið lækni geðlægð, astma og meltingarsjúkdóma. Á milli 1884 og 1887 birtust frá honum tvær lærðar greinar til viðbótar þar sem hann bætir alkóhólisma og morfínsýki við sjúkdóma sem kókaín læknar. Lyfjafyrirtækið Parke-Oavis byrjaði að auglýsa kókaín í Bandaríkjunum um svipað leyti og lofaði viðskiptavinum sínum að það mundi: "… gera þá huglausu hugaða, hina þöglu mælska, bjarga fórnarlömbum brennivíns og ópíums líkt og deyfilyf frelsa þá er þola mega þrautir."
Vinsældir kókaíns náðu hámarki á þessu tímabili þegar byrjað var að blanda því saman við fjölda tegunda gosdrykkja sem fólk á öllum aldri drakk að staðaldri. Hver flaska af Coca Cola (þar til 1903), Celery Cola, Dope Cola, Koca Nola, Rocco Cola og fjölda annarra gosdrykkja innihélt um þriðjung þess kókaíns sem dæmigerður neytandi sýgur upp í nefið á sér í senn.
Maríúana (Cannabís satíva)—eða hampur—er frekar milt fíknilyf sem oftast er reykt. Elstu skriflegu heimild um maríúana er að finna í bók um lækningar frá 2737 fyrir Krist. Höfundur hennar var kínverskur keisari, Shen Nung. Hampurinn hefur enn svolítið læknisfræðilegt gildi og sumir krabbameinssjúklingar í lyfjameðferð nota hann bæði sem deyfilyf en þó aðallega til að auka matarlystina.
Margir sem nota mariúana að staðaldri halda því fram að það sé ekki vanabindandi (sem auðvitað er þversögn) og skuli því gert löglegt. Sú fullyrðing er vægast sagt hæpin í ljósi þess að þetta sama fólk virðist eiga mjög erfitt með að lyfta geðinu og gera sér dagamun án þess að totta pípu áður. Sumir hljóðfæraleikarar halda því fram að þeir spili betur undir áhrifum maríúana vegna þess að þeir skynji hljómlistina betur. Samkvæmt lauslegri könnun sem gerð var meðal hljóðfæraleikara þá segja þeir sem spila með þessu fólki að það sé hrein ímyndun [Jonathan Harris, Drugged America, Ontario, 1991].
Fyrir 60 árum reyktu e.t.v. 50 þúsundir einstaklinga hass eða maríúana á Vesturlöndum. Í dag er áætlað að um 40 milljónir reyki það annað veifið og nokkrar milljónir alla daga ársins. Framleiðsla á maríúana innan landamæra Bandaríkjanna er á bilinu 10–15 þúsundir tonna á ári, að verðmæti á milli 20–40 milljarða dollara [ABC News Special With Peter Jennings, Pot of Gold, 13. mars 1997]. Það gerir maríúana að verðmætustu jurt landsins!
Þótt maríúana geri fólk sljótt og einangri það oft félagslega þá hefur það aldrei svo vitað sé beinlínis drepið nokkurn mann á stuttum tíma. Miðað við þann mikla fjölda fólks sem notar efnið þá hljóta það að vera mistök að eyða dýrmætu fangelsisplássi í svo útbreitt vandamál. Eins og Lester Grinspoon, læknir í Harvard, sagði: "Þegar ég heimsótti Texas 1972 voru um 800 ungmenni í fangelsi þar vegna maríúana með nærri 10 ára dóm að meðaltali. Nú, burt séð frá deilum okkar um sálfræðileg og lyffræðileg áhrif maríúana, þá heldur enginn því fram að þau séu eins slæm og 10 ára fangelsisvist."
Maríúana inniheldur vímugjafa sem heitir THC (Tetrahydrocannabinol). Fyrir 30 árum var THC innan við 1% af innihaldi jurtarinnar, en stöðugar framfarir við maríúanarækt hafa leitt til þess að THC innihaldið er komið upp í 10–14% í dag [David Steinman og R. Michael Wisner, Living Healthy in a Toxic World, bls. 55–56, New York, 1996]. THC situr lengur í líkamanum en t.d. skordýraeitrið DDT. Fyrir þá sem hræðast lungnakrabba þá má geta þess að maríúana er af sumum sérfræðingum talið vera 10–20 sinnum hættulegra en venjulegt tóbak.
Hass (hashish) er þurrkað form af hampi og sterkara en maríúana. Orðið má rekja til leynifélags leigumorðingja, Hashishiyin, sem var sett á laggirnar í Persíu árið 1090. Forsprakkar leynifélagsins lokkuðu unga menn með hassi og kvenfólki til að myrða heldra fólk út um allan heim. Hashishiyin bæði tók peninga fyrir að stytta fólki aldur og hótaði að myrða ákveðna menn ef þeir borguðu ekki gjald. Margir aðalsmenn í Evrópu eru sagðir hafa borgað ríflega fyrir það eitt að vera látnir í friði. Enska orðið assassin (launmorðingi) er dregið af þessum blóðþyrstu hassneytendum.
Reykingar á hassi og maríúana voru á nokkru undanhaldi í heiminum skömmu eftir 1970, en neyslan byrjaði fljótlega að taka við sér aftur og sló fljótlega öll met. Könnun Partnership for a Drug Free America sýnir mikla uppsveiflu í notkun maríúana í Bandaríkjunum á milli 1991 og 1995. Hjá aldurshópum 13–17 ára var aukningin frá 50% upp í 266%, mest hjá yngstu hópunum (16% þrettán ára krakka hafði notað eiturlyf á árinu 1995—og þá í flestum tilfellum maríúana—á móti 6% árið 1991) [Department of Health and Human Services i Bandaríkjunum, National Household Survey on Drug Abuse, 1996].
Bandarísk könnun á þúsundum ungra manna leiddi í ljós að karlmenn sem reyktu hass eða maríúana voru um hundrað sinnum líklegri til þess að verða heróínsjúklingar en hinir sem aldrei reyktu hamp. Munurinn var 10,6% á móti 0,1%. Þessar tölur verður þó að umgangast með varúð vegna þess að þeir sem á annað borð verða heróínsjúklingar eru líklegra en aðrir til þess að verða eiturlyfjaneytendur hvort sem hass eða maríúana er til eða ekki.
Miðað við hass og maríúana þá er LSD (lysergic acid diethylamide) alveg nýtt af nálinni. Fyrir utan að trufla heilastarfsemina, t.d. með því að hindra súrefnisflutning til heilans, þá örvar LSD hjartsláttinn og hækkar blóðþrýsting líkamans. Skynjun fólks á umhverfinu verður miklu næmari, litir æpandi skærir og víddir afbakast.
Fólk á "trippi"—eins og vímuástand LSD er stundum kallað—hefur oft beðið bana þegar það hefur reynt að lyfta sér til flugs af svölum og húsþökum.
LSD, sem stundum er kallað sýra, var fyrst framleitt í Sviss 1943 af starfsmanni Sandoz lyfjafyrirtækisins, Albert Hofman. Það náði miklum vinsældum á milli 1960 og 1970, einkum eftir að áhrifamiklir aðilar eins og Timothy Leary (d. 1996) og Life magazine hófu það til skýjanna. Stærsti hluthafi Time-Life, Henry Luce og eiginkona hans, Claire Booth Luce, sem þá var sendiherra á Ítalíu, voru í meðferð hjá tveimur geðlæknum sem gáfu þeim LSD. Fyrsta tilraun þeirra með lyfið var í Arizona 1958. Þau hjón voru bókstaflega í sjöunda himni og auglýstu lyfið með lofgreinum í tímaritum sínum. Leikarinn Cary Grant reyndi LSD ári síðar og sagði blaðamönnum að hann væri gjörbreyttur maður [Jay Stevens, Storming Heaven: LSD and the American Dream, bls 64–65, New York, 1988].
Sumir sem fóru "upp" (trippuðu) á sýru komu aldrei "niður" aftur og héldu áfram í vímuástandi, sumir jafnvel ævilangt, þótt þeir neyttu lyfsins aldrei framar. Þá er ljóst að leifar af LSD geta leynst árum saman í fitulögum líkamans og látið fólk trippa löngu seinna án nokkurs fyrirvara. Algjörlega óvænt tripp af þessu tagi eru ekki aðeins skelfileg lífsreynsla fyrir einstaklinginn heldur stórhættuleg öðru fólki. Hver vill sitja í breiðþotu sem er stýrt af flugmanni sem er að endurlifa LSD vímu?
LSD hvarf að mestu leyti af markaðinum í tuttugu ár en vinsældir þess hafa þó verið að aukast á seinni árum. Það eru afleitar fréttir því hreint LSD er ófáanlegt á svörtum markaði í dag. Sýra seld í skúmaskotum er búin til af glæpamönnum sem blanda hana háskalegum aukaefnum. Eitt þeirra er stryknín, en það er betur þekkt sem refaeitur.
Englaryk (PCP) er annað fíknilyf sem sérstaklega ber að varast. Líkt og LSD þá er það framleitt efnafræðilega og hefur svipuð áhrif og sprengju væri varpað á heilabúið. PCP er líka blandað banvænum efnum sem keppa við lyfið um að stytta líf fólks.
Í júlí 1995 trylltist maður í New Mexíkó fylki í Bandaríkjunum, skar höfuðið af 14 ára gömlum syni sínum og kastaði út á fjölfarna hraðbraut [New York Times, 14. febrúar 1996]. Ástæðan fyrir æðiskasti mannsins hafði ekkert að gera með venjulega geðveiki heldur þá staðreynd að hann notaði nýja tegund amfetamíns.
Ofbeldi af þessu tagi og sjálfsmorðum hefur fjölgað mikið á seinni árum vegna vaxandi fjölda fólks sem tekur 400% sterkara amfetamín en áður þekktist. Áður fyrr var það aðeins steypt í pillur en aukinn styrkleiki gerir fólki kleift að reykja það eða taka í nefið. Kókaín heldur fólki kátu í 5–15 mínútur, en vegna þess að ensím líkamans vinna ekki á amfetamíni þá getur vímuástand þess staðið í 8–24 klukkustundir. Dæmi eru um að fólk hafi haldið sér vakandi í samfellt fimmtán sólarhringa á lyfinu, en þegar svo er komið veit það að sjálfsögðu hvorki í þennan heim né annan. Æðisköst og ofbeldi ná tökum á fólki þegar örþreyttur líkaminn, rekinn áfram með nýjum skömmtum af amfetamíni, dælir adrenalíni út í blóðið. Þá raskast efnaskipti heilans (dópamín framleiðsla) og menn tryllast.
Á milli 1992 og 1994 fjölgaði dauðsföllum í Bandaríkjunum sem rekja mátti beint til neyslu amfetamíns um 145% og yfirvöld sáu ekkert lát á þeirri þróun. Ef miðað var við lengd vímuástands þá kostaði amfetamín t.d. sjö sinnum minna en kókaín (snemma árs 1996 kostaði grammið $100 og dugði í viku) [14 New York Times, 22. febrúar 1996] og miklu auðveldara var að framleiða það. Lyfinu var aðallega smyglað frá verksmiðjum í Mexíkó og markaðssett af sölumönnum sem þegar réðu yfir dreifingarkerfi fyrir heróín og kókaín.
Efnið sem gefur amfetamíni mátt heitir efedrín (lyf sem örvar miðtaugakerfið). Fyrir 15 árum var það 20% af innihaldinu en ný framleiðslutækni hefur lyft hlutfalli efedríns í yfir 90% og vímuáhrifin hafa margfaldast í sömu hlutföllum. Það gefur okkur nokkra hugmynd um hvers konar ófreskja er hér á ferðinni—og við hverju er að búast í framtíðinni—að yfirvöld hafa á seinni árum verið að finna efnafræðileg efni sem benda til hreint ótrúlegrar framleiðslu á amfetamíni.
Í mars 1994 fann bandaríska tollgæslan 3,4 tonn af efedríni sem var á leið til framleiðanda í Mexíkó. Farmurinn kom frá Indlandi með viðkomu í Sviss og var stílaður á fyrirtæki sem hvergi var skráð í opinberum bókum. Skömmu síðar fann tollgæslan 2,3 tonn af efedríni sem líka var á leið til Mexíkó. Við vitum að yfirvöld finna ekki nema brot þeirra lyfja sem ferðast ólöglega um hnöttinn en samt hefði endanleg framleiðsla úr þessum tveim sendingum getað haldið öllum jarðarbúum í vímu í heila viku (6.000.000.000 vikuskammtar af 90% hreinu amfetamíni).
Maður þarf ekki að líta nema einu sinni á vonleysið í sokknum augum heróínsjúklings, titrandi líkama hans og tálgað hold—eða sjá æðisglampann í augum amfetamíns- eða krakksjúklings—til að skynja víti vímugjafanna. En eiturlyfin eitra ekki aðeins líf þeirra er neyta þeirra, þau eitra líf okkar allra. Þegar bræður okkar lúta svo lágt að græða á veikleika og dauða fíknisjúklinga þá deyr eitthvað í þjóðarsálinni. Eiturlyfjasala ber ógæfu að dyrum allra.
Smásala á eiturlyfjum hefur tekið miklum stakkaskiptum í seinni tíð á Vesturlöndum. Áður fyrr stjórnuðu skipulögð glæpasamtök markaðinum með harðri hendi og heróín var t.d. aldrei selt á almannafæri. Smásölumarkaðurinn breyttist í Bandaríkjunum eftir 1984 (og síðar í Evrópu) þegar krakksalar byrjuðu að keppa í sömu hverfunum og bardagar brutust út um bestu sölustaðina. Harðast var barist um götur nálægt fjölförnum umferðaræðum, t.d. hraðbrautum og jarðgöngum. Líkt og á dögum Al Capone óku krakksalar inn á svæði keppinautanna, sölluðu þá niður með hríðskotabyssum og myrtu saklausa vegfarendur í leiðinni. Skálmöldin reis hæst í sjálfum höfuðstaðnum, Washington D.C., og 1993–1994 voru dauðsföllin svipuð því (miðað við mannfjölda) að morð væri framið í Reykjavík þriðja hvern dag—allan ársins hring!
Fátt spillir fólki eins mikið og vonin um auðtekinn gróða og hvergi er auðveldara að grafa eftir gulli en á eiturlyfjamarkaðinum. Þetta skilja löggæslumenn mjög vel en samt þótti flestum nóg um þegar hópur dómara á eftirlaunum var gripinn á seglskútu við strönd Flórída með verulegt magn kókaíns. Þeir voru að drýgja eftirlaunin. Menn lyftu líka brúnum þegar "ömmu-hringurinn" var afhjúpaður, en það voru konur í Arizona á ellilaunum sem eyddu ævikvöldinu í að dreifa eiturlyfjum til götusala.
"Geðveiki eiturlyfjanna hefur svo gegnsýrt samfélagið," sagði Rudy M. Camacho, fulltrúi hjá tollinum í Nogales, Arizona, í viðtali við New York Times, "að við höfum ekki lengur minnstu hugmynd um hvaða einstaklingur er líklegur til að vera smyglari. Við höfum klófest mörg pund kókaíns af öfum og ömmum með barnahóp í eftirdragi" [New York Times, 27. ágúst 1989]. Eins og máltækið segir: Margur verður af aurum api.
Flestir eiturlyfjakóngar, stórsmyglarar og bankamenn sem græða á peningaþvotti lifa í vellystingum víða um heim. Eiturlyfjafárið hefur hins vegar fyllt fangelsi á Vesturlöndum af minni háttar dópsölum og þá oft unglingum. Hlutirnir eru eins öfugsnúnir þegar athugað er hvaða kynþáttum er refsað. Tölur stjórnvalda í Bandaríkjunum sýna að árið 1994 voru 90% krakksala í fangelsum landsins svertingjar [New York Times, 31. október 1995] en þeir voru aðeins 12% þjóðarinnar. Sama ár voru svertingjar dæmdir fyrir um helming allra glæpa, sem ætti að þýða að þeir væru sjö sinnum líklegri en aðrir til að brjóta lögin.
Ástandið í röðum þeldökkra ungmenna var orðið svo slæmt að leiðtogar þeirra, t.d. Jesse Jackson og Louis Farrakhan, ásökuðu dómskerfið sjálft um að stunda kynþáttaofsóknir. Rök þeirra voru einföld og eflaust að mörgu leyti rétt. Margir glæpir sem algengir eru í svertingjahverfum eru litnir mun alvarlegri augum af dómskerfinu en áþekkir glæpir sem framdir eru í betri hverfum. Einstaklingur sem selur krakk (kókaín fátæka fólksins) fær fimm sinnum þyngri dóm en kókaín- eða amfetamínsali. Kókaínsalinn er oftast hvítur og fær skilorðsbundinn dóm fyrir fyrsta brot. Reynslan sýnir að 90% krakksala eru svertingjar og þeir fara beint í fangelsi. Hvers vegna lögin líta krakk fimm sinnum alvarlegri augum en amfetamín, LSD eða PCP er ráðgáta.
Það er líka staðreynd að lögreglan einbeitir kröftunum að verri borgarhverfum og handtekur því hlutfallslega flesta þar. Það er ósköp skiljanlegt að verðir laganna séu þar sem lög eru oftast brotin (þ.e.a.s. þau lögbrot sem lögreglan skiptir sér mest af; hvítflibbaglæpir fá ekki nærri því sömu meðferð), en þessi skipan mála hefur samt þær ófyrirsjáanlegu afleiðingar að það er öruggara að stunda glæpi í betri borgarhverfum. Þeir sem selja fíkniefni fína fólksins sleppa og óeðlilega hátt hlutfall svertingja lendir á bak við lás og slá.
Ástandið væri e.t.v. ekki eins vonlaust og það virðist vera ef fangelsi væru raunveruleg betrunarhús, þ.e. stofnanir sem skiluðu samfélaginu betra fólki til baka. Því er ekki að heilsa og bandarísk tukthús eru, rétt eins og önnur hegningarhús á Vesturlöndum (nema kannski í Svíþjóð), afbrotaskóli fyrir fólk sem eyðir dögunum í lyfjavímu. Í þau fáu skipti sem dópsalar starfa ekki innan veggja fangelsanna þá er venjulega læknir til staðar sem gefur "róandi." Einn fangi, Kenneth Tervalon, talaði fyrir hönd margra þegar hann sagði: "Á tímabili í Grateford (sem er feikistórt fangelsi nálægt Fíladelfíu) reykti ég fíknilyf þegar ég vaknaði, í hádegismatnum, við kvöldverðarborðið og áður en ég fór að sofa" [New York Times, 20. október 1995].
Ábyggilegar tölur um eiturlyfjaneyslu fanga liggja ekki á lausu. Þvagprufur hafa gefið til kynna að 20% fanga í stórum fangelsum í Bandaríkjunum neyta fíkniefna, en vitað er að sú tala er allt of lág. Fangaverðir eru oft helstu dópsalarnir á staðnum og þeir breyta skýrslum, bæði fyrir þóknun og til að breiða yfir eigin lögbrot.
Hver yrðu viðbrögð fólks á Íslandi ef ástand fangelsismála væri slíkt að fíkniefnalögreglan sæi ástæðu til að gera vopnaða innrás á Litla-Hraun til að leita að eiturlyfjum—bæði hjá föngum og fangavörðum! Það gerðist í fyrrnefndu Grateford fangelsi, 23. október 1995, þegar stjórnvöld, fullsödd af skálmöldinni á staðnum, sendu óvænt 650 vopnaða löggæslumenn til að gera húsleit. Eftir þriggja daga leit fundust 200 ólögleg vopn og 60 felustaðir fyrir fíkniefni. Öllum var þó ljóst að fangarnir höfðu sturtað obba eiturlyfjanna í salernið löngu áður en leitarmenn birtust í klefum þeirra. Eins og fylkisstjórinn í Pennsylvaníu orðaði það: "Ég reikna fastlega með að allir vartarar og silungar í ám sem tengjast niðurfallinu séu í loftköstum."